“Maturidi Journal” is an academic journal dedicated to research on Islamic theology, Maturidism, and related disciplines. It publishes scholarly articles on Islamic thought, history, and contemporary issues.
Imam Maturidi international scientific research center
ХАТИБ БАҒДОДИЙ АСАРЛАРИНИНГ ИЛМИЙ ТАСНИФИ
Section: Articles Keywords: Хатиб, муҳаддис, муаррих, ҳадис, фиқҳ, ҳофиз, Бағдод, ҳадис усули, ровий, тарих, қўлёзма, Зоҳирия кутубхонаси Мақолада бағдодлик муҳаддис ва муаррих Хатиб Бағдодий ҳаёти ва илмий фаолияти у ёзган асарлар асосида таҳлил қилинади. Муҳаддиснинг ҳадис санади, ҳадис усули, ҳадис ровийлари, ҳадис ёзиб олиш учун қўйилган шартлар, илм сафари, усул ал-фиқҳ, одоб-ахлоқ ва яна бир қанча мавзуларда ёзилган асарлари мавжуд экани аниқланган. Олимнинг ҳадис илми соҳасига қўшган ҳиссаси, у тасниф қилган асарлар классик ва замонавий манбалар асосида атрофлича ўрганилган ҳамда илмий асосда хулоса қилинган. Шунингдек, олимнинг «ал-Фасл лил васл ал-мудраж фин-нақл» асари мудраж ҳадислар бўйича ёзилган биринчи асар бўлса, «ал-Жоме ли одоб ас-соме» асари эса ҳадис ўрганиш ва ўргатишда шогирд ва уларнинг устозлари амал қилиши ва қўллаши лозим бўлган қоида ва усуллар батафсил асослаб берилган энг қимматли илк манба экани асослаб берилади. Ушбу асарлар ҳадисшунослик соҳасидаги биринчи асарлар бўлгани ва бугунги кунгача етиб келганидан Хатиб Бағдодийдан кейинги даврдаги муҳаддислар учун муҳим манба бўлиб хизмат қилган. Бундан ташқари, унинг «ал-Кифоя», «Тариху Бағдод», «ал-Фақиҳ ва ал-мутафаққиҳ», номли асарлари энг машҳур асарлари ҳисобланади. Мазкур мақолада Хатиб Бағдодийнинг ҳадис илми бўйича илмий асосланган қарашлари очиб берилган ҳамда ҳадисшунослик соҳасида ўзига хос янги йўналишни бошлаб бергани асосланган.
Copyright (c) 2026 Nnigora Hakimova, Soliha Yodgorova (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
«КИТОБ АЛ-ОЛИМ ВАЛ-МУТААЛЛИМ» АСАРИ ҲАНАФИЙ МАЗҲАБИГА ОИД ДАСТЛАБКИ АҚИДАВИЙ МАНБА
Section: Articles Keywords: Ақида, усул ад-дин, усул ал-фиқҳ, носих, мансух, санад, қўлёзма, иржо, калом илми, насс «Китоб ал-олим вал-мутааллим» асари ҳанафий мазҳабига оид дастлабки муҳим ақидавий манбаларидан ҳисобланади. Чунки, мазкур асардаги эътиқодий масалалар бевосита ҳанафий мазҳаб асосчиси Имом Абу Ҳанифа ва унинг шогирди Абу Муқотил Самарқандий ўртасида савол-жавоб тарзида баён қилинган. Шу билан бирга, ўтмишда ҳам, ҳозирги кунда ҳам баъзи тоифалар ёки оқимлар ўзларининг нотўғри ақидавий қарашларини исботлаш мақсадида мазкур асар муаллифи Имом Абу Ҳанифа эканига шубҳа билдиради ва бунинг тасдиғи сифатида бир қанча асоссиз фикрларни ўртага ташлайди. Чунки, мазкур асарда уларнинг қарашларига раддиялар берилган. Aҳли сунна уламолари бир нечта қўлёзмаларда келган асарнинг ровийлари санади асосида ҳақиқатда асар муаллифи Имом Абу Ҳанифа эканини исботлаб берганлар. Мазкур асарларнинг қиймати ва муҳимлиги унда баён қилинган эътиқодий масалалар ҳозирги кундаги кўпгина ақидавий ихтилофларга ечим бўлади ҳамда адашган тоифа ва оқимларга раддия бўлади. Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, муаллиф шогирдига мусулмон киши ҳаётида зарур бўлган ва фойдали маслаҳатларини бериш билан бирга маълум ақидавий масалаларда адашган тоифаларнинг хатоларини ҳаётий мисоллар асосида ҳам баён қилган. Шунингдек, ўша даврда эътиқодий масалаларга оид ихтилофлар ҳозирги кунда ҳам такрорланиб турибди. Шу жиҳатдан, асарда баён қилинган эътиқодий масалаларни бугунги кунда оммага тушунарли бўлган услуб ва шаклда шарҳлаш ва изоҳлар бериш соҳа мутахассисларининг олдида турган муҳим вазифалардан ҳисобланади.
Copyright (c) 2026 Soatmurod PRIMOV (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ШАЙБОНИЙ УБАЙДУЛЛОҲХОНГА БАҒИШЛАБ ЁЗИЛГАН АСАРЛАР
Section: Articles Keywords: Шайбоний, Убайдуллоҳхон, шарҳ (изоҳ), ҳошия (суперизоҳ), мазҳаб, ҳанафийлар, фатво, қироат (ўқиш), тажвид, фиқҳ, ғазал, байт, манба, қўлёзма, тошбосма (литография) Ушбу мақолада Шайбонийлар сулоласи ҳукмдори Убайдуллоҳхонга (1533–1540) нисбат берилган асарлар, уларнинг муаллифлари, манба сифатидаги аҳамияти ҳамда бугунги кунгача сақланиб қолган қўлёзмалари таҳлил қилинади. Хусусан, мақолада келтирилган янги илмий маълумотлар асосида Убайдуллоҳхоннинг илмий даражаси, диний-исломий дунёқараши, уламоларга бўлган эътибори ва уламоларнинг унга бўлган муносабати ўрганилади. Убайдуллоҳхон шайбоний ҳукмдорлари орасида олимлар ва адиблар томонидан энг кўп асарлар бағишланган шахслардан бири ҳисобланади. Ушбу асарлардан унинг билими, илмий салоҳияти ва дунёқараши қайси соҳа ва мавзуларга кўпроқ мойиллик билдиргани ҳақида хулоса чиқариш мумкин. Шунингдек, улар орқали Убайдуллоҳхоннинг илмий қизиқишлари ва унинг кутубхонасидаги китоблар доираси аниқланади. Убайдуллоҳхон тахтга расмий равишда ўтиришидан олдин ҳам унга бағишланган бир қатор асарлар яратилган. Шунингдек, унинг исми ҳукмронлиги даврида ёзилган кўплаб асарларнинг сўзбошисида учрайди. Мақолада Убайдуллоҳхонга бағишланган ушбу асарлар нима учун ёзилгани, уларнинг илмий аҳамияти, муаллифлар ҳукмдорнинг эътиборини қозониш учун ёки сиёсий шароит талаби билан ушбу асарларни яратганлиги каби масалаларга жавоб изланади. Шунингдек, ҳукмдор буйруғи асосида ёзилган асарлар ва уларнинг мазмуни ҳақида ҳам маълумот берилади.
Copyright (c) 2026 Hamidulloh Aminov (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Section: Articles Keywords: البشاغري, عصمة الأنبياء, كشف الغوامض, الماتريدية, الحنفية, أهل السنة, ما وراء النهر, العقيدة الإسلامية موضوع هذا البحث هو إلقاء الضوء على إمام من أئمة الماتريدية الأوائل الذين ظلوا مجهولين حتى وقت قريب؛ هو أبو الحسين البشاغري، من علماء القرن الرابع الهجري كما حققناه هنا، وهو صاحب كتاب هام في تاريخ علم الكلام وهو كتاب (كشف الغوامض في أحوال الأنبياء)، والذي لأهميته لخصه نور الدين الصابوني في كتابه المشهورالمسمى (المنتقى من عصمة الأنبياء). تناول البحث التعريف بالكاتب والكتاب مع تحقيقات هامة تزيل الكثير من الأوهام لباحثين والمهتمين. يتكون هذا البحث من نقاط؛ النقطة الأولى: التعريف بأبي الحسين البشاغري، حيث نزيل الأوهام حول تاريخ مولده، ونُعَرِّفُ باسمه، ولقبه، ونسبته، وشيوخه، ونؤكد نسبة كتاب (شرح جمل أصول الدين، لأبي سلمة السمرقندي) إليه، والذي نُشر قبل سنوات منسوبا لمؤلف مجهول. النقطة الثانية: التعريف بكتابه المشهور باسم «عصمة الأنبياء»، فنقوم بالتعريف بالكتاب، ونصحح نسبته إليه من خلال كتب الفهارس، وكشافات المخطوطات، ونبين التاريخ التقريبي لتصنيفه، وسبب تأليفه، وأهم مصادره التي اعتمد عليها في تأليف الكتاب. ثم ختمت بوصف دقيق لمخطوط الكتاب. مع ندرة المصادر المتعلقة بالموضوع لكننا في هذا البحث جمعنا ما وقع تحت أيدينا مع التحليل والنقد فخرج البحث بمعلومات نسحبها متماسكة، ولا نبالغ إن قلنا إن المعلومات المتوفرة في هذا البحث لا توجد في غيره.
Copyright (c) 2026 Ahmad Saad DAMANHURI (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Section: Articles Keywords: Улуғбек мадрасаси, расадхона, Зижи Кўрагоний, Самарқанд, астрономия, Ислом цивилизацияси маркази, маданий мерос, Восифий, Самарқандий, Навоий, Бобур Ушбу мақолада буюк олим ва давлат арбоби Султон Улуғбекнинг ҳаёти, илмий мероси ва Самарқандда барпо этган таълим масканлари хусусида сўз юритилади. Хусусан, Самарқандда 1417–1420 йилларда қурилган Улуғбек мадрасаси ҳақиқий академик марказ сифатида таърифланади. Улуғбек мазкур мадрасанинг ҳар бир жиҳатини шахсан назорат қилган, муаллимлар танловига алоҳида эътибор қаратган. Шоир ва тарихчиларнинг асарларида у олиму фозил, адолатли ва илмпарвар подшоҳ сифатида тасвирланади. Мақолада Ғиёсиддин Жамшид Кошийнинг отасига ёзган мактуби ҳам таҳлил қилиниб, у орқали Улуғбек давридаги илмий муҳит, олимлар ўртасидаги мунозаралар, расадхона қурилиши ва илм-фанга бўлган юксак эътибор ёритилади. Мактубдаги баъзи маълумотлар бошқа манбаларда учрамайдиган ноёб тарихий далиллар ҳисобланади. Шунингдек, Улуғбек томонидан мадраса ва олимларни моддий рағбатлантириш тизими ҳақида батафсил маълумот берилади. Ушбу таҳлиллар орқали Улуғбек фаолиятининг кўпқиррали жиҳатлари, унинг ислом оламидаги ўрни ва илм-фан тараққиётига қўшган ҳиссаси чуқур ёритилади. Мақолада ислом цивилизацияси маркази пештоқига Улуғбек мадрасасидан андоза олиш зарурлиги илмий асослаб, унинг тарихий ва маънавий аҳамиятини очиб берилди.
Copyright (c) 2026 Shahzod Islomov (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ДИНШУНОСЛИК МЕТОДОЛОГИЯСИНИНГ ШАКЛЛАНИШИДА БЕРУНИЙ УСУЛИНИНГ ЎЗИГА ХОСЛИГИ
Section: Articles Keywords: Абу Райҳон Беруний, диншунослик, қиёсий диншунослик, «Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар» асари Беруний бир неча динлар тарихи ва таълимотини ўрганган бўлиб, бизга олим фаннинг турли соҳалари қаторида диншуносликка ҳам салмоқли ҳисса қўшганини, таъбир жоиз бўлса, ушбу фаннинг шаклланишида катта роль ўйнаганини таъкидлаш имконини беради. Шу билан бирга, биз Беруний диншунослигининг ўзига хос томонларини ҳам аниқлаш, ўрганиш зарур деб ҳисоблаймиз. Яъни, у дин масалаларини қандай тамойиллар асосида тадқиқ қилишга уринган? Бу жараёнда у ишонган, таянган, хулосаларга келишида асос вазифасини ўтаган ғоялар қайсилар эди? Уни бошқа диншунослардан ажратиб турадиган ўзига хос жиҳатлар нималардан иборат бўлган? каби саволларга жавоб берилади. Шунингдек, мақолада Беруний томонидан бошқа динларни ўрганишда қўлланилган услублар илк бор илмий ўрганилиб, таснифланган ҳамда бут ва санамлар, урф-одатлар, муқаддас китоблар, яратилиш, руҳ ва жинлар, қибла, дафн маросимлари, диний рамзлар каби масалалар, шунингдек, браҳманлик, буддавийлик, зардуштийлик, монийлик, юнон динлари, яҳудийлик, христианлик, собиийлик, Хоразм динлари, араб кўпхудолиги ва ислом борасида келтирган фикрлари илмий тадқиқ қилинган. Шу сабабли ҳам биз К.Атаман ҳамда Г.Каурларнинг Жеффери томонидан Берунийнинг диншунослиги тўлиқ очиб берилмаган, деган фикрларига (Kemal Ataman, 2008:59) қўшилган ҳолда мақолада Беруний диншунослигининг асосий йўналиши бўлмиш қиёсийлик жиҳатини очиб беришга эътибор қаратдик.
«Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар» асари
Copyright (c) 2026 Zilola Aabdulhayeva, Dildora Nishanova (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ГЛОБАЛЛАШУВ ДАВРИДА ДИНИЙ КСЕНОФОБИЯнинг ОЛДИНИ ОЛИШ АҲАМИЯТИ
Section: Articles Keywords: диний ксенофобия, исломофобия, диний бағрикенглик, эътиқод эркинлиги, виждон эркинлиги, мутаассиблик, ғайриқонуний ташвиқот, тинчлик-тотувлик Бугунги кунда диний ксенофобия ва исломофобия феноменларини тадқиқ этиш, унинг глобаллашув давридаги таъсири ва олдини олиш йўлларини ўрганиш муҳим аҳамият касб этади. Мақолада келтирилган маълумотлар ушбу воқеликларнинг олдини олишга қаратилган бўлиб, мавзуни ёритишда назарий, тарихий, маданий, қиёслаш каби методлардан фойдаланилган. Шунингдек, мақоланинг илмий-эмпирик қисми таққослаш орқали таҳлил қилиш ва маълумотларни саралаш методига асосланади. Мазкур методлар мақоланинг илмий қийматини оширишга ёрдам беради. Диний ксенофобия ва исломофобиянинг олдини олиш борасида амалга оширилаётган саъй-ҳаракатлар, турли халқаро ташкилотлар, шунингдек, Ўзбекистонда дин ва виждон эркинлиги борасида қабул қилинган Қонун ҳужжатлари мисол сифатида келтириб ўтилди. Шунингдек, мақолада келтирилган маълумотлар ва Қонун ҳужжатлари асосан БМТ томонидан турли йилларда қабул қилинган Низомлардир. Дин ва эътиқод эркинлиги масалаларида бағрикенглик ва ўзаро ҳурматга асосланган муносабатлар қўллаб-қувватланиб, диннинг бошқа мақсадларга зид келадиган ҳар қандай қоидаларни жорий қилмаслик муҳим эканлиги таъкидланади. Мақоланинг диний нуқтаи назаридан эса, самовий динларнинг диний эркинлик ва бағрикенглик борасидаги таълимоти, диншуносларнинг фикрлари ҳам таҳлил этилди. Шунинг билан бир қаторда, мақоланинг илмий савиясини ошириш мақсадида турли тил ва йўналишлардаги адабиётлардан фойдаланилди. Диний ксенофобия ва исломофобиянинг зарарли оқибатлари таҳлил этилиб, унинг олдини олишда тавсиялар ҳам берилди. Жумладан, тавсия сифатида диний ксенофобия ва исломофобиянинг олдини олишда турли Қонун ҳужжатлари билан биргаликда инсон ва унинг интеллектуал, маънавий дунёсининг бойлиги орқали эришиш мумкинлиги таъкидланди.
Copyright (c) 2026 Aziza Nosirova (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
INTERPRETATION OF EPIDEMIOLOGICAL ISSUES IN CHRISTIAN AND ISLAMIC SOURCES
Section: Articles Keywords: Christianity, Islam, pandemic, qadar, religious authority, healing, sabr, tawakkul, religious discourse, mental health, COVID-19, public health policy, divine will, socio-religious responsibility This article analyzes the theological and socio-cultural discourse surrounding epidemics in Christianity and Islam, exploring how religious sources and traditions have influenced public health policies during global epidemiological crises, particularly the COVID-19 pandemic. The study focuses on the religious concepts of illness, trial, predestination (qadar), divine will, and human responsibility that shape each tradition’s response to epidemics. These concepts are examined through primary religious texts such as the Qur’an, Hadith, the Bible, and the writings of the Church Fathers. In Islamic sources, notions such as destiny (taqdir), patience (sabr), trust in God (tawakkul), healing (shifa), and the importance of cleanliness (taharah) are presented as key elements in maintaining both physical and spiritual resilience during outbreaks. In the Christian tradition, religious practices rooted in divine mercy, repentance from sin, purification through suffering, and service to the community are explored. The article critically evaluates the statements, fatwas, and guidelines issued by religious authorities from both traditions during the pandemic and discusses their socio-political implications for health policy. The study also investigates the influence of religious leaders on the social climate, their role in shaping collective consciousness, and their contribution to preserving social solidarity in times of crisis. Special attention is given to the psychological and emotional impact of religious discourse and rituals, particularly their function in promoting mental health and reducing stress among believers.
Copyright (c) 2026 Lazizakhon Alidjanova (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ЯПОНИЯДА ДАВЛАТ ВА ДИН МУНОСАБАТЛАРИНИНГ ТАРИХИЙ ВА ЗАМОНАВИЙ АСОСЛАРИ
Section: Articles Keywords: Кожики, Ниҳон Сёки, ками, Маданият ишлари бўйича агентлик, «Диний юридик шахслар тўғрисида»ги қонун Мазкур мақолада Япония давлатчилиги тарихида турли динларнинг тарқалиш жараёни, ушбу жараёнга империя сиёсатининг таъсири ҳамда маҳаллий эътиқод – синтоизмнинг давлат ислоҳотларидаги ўрни ва вазифаси атрофлича таҳлил этилган. Синтоизм Япония маданияти ва сиёсий тизимида нафақат марказий диний тизим сифатида, балки шаҳар ва қишлоқ миқёсидаги анъанавий тузилмаларни бирлаштирувчи, инсоний ва ижтимоий якдилликни таъминловчи омил сифатида намоён бўлгани кўрсатилади. Шунингдек, мамлакатда иккинчи муҳим конфессия ҳисобланган буддавийликнинг Япония маънавий ҳаётидаги янгилик сифатидаги ўрни, Хитой маданиятининг келишига воситачилик қилгани ва ижтимоий-сиёсий жараёнларга таъсири каби уч асосий жиҳатига алоҳида эътибор қаратилган. Буюк географик кашфиётлар туфайли Японияга христианлик кириб келди, айниқса, католиклик таълимотини тарғиб қилган изуит роҳиблари орқали аҳоли томонидан қабул қилина бошлади. Бу жараёнда христианлик рамзлари маҳаллий буддавий ва синтоист анъаналар билан сингдириб борилган, масалан, Будда бутлари Исо Масиҳ тимсолига, «ками»лар эса 12 апостолга тенглаштирилган. Японияда ислом динининг пайдо бўлиши XVIII аср бошларига тўғри келади. Маҳаллий аҳоли ислом ҳақида илк маълумотларни христиан миссионерлари орқали олган. Айрим тадқиқотчилар исломий тушунчаларни япон анъаналари билан уйғунлаштиришга ҳаракат қилганлар.
«Диний юридик шахслар тўғрисида»ги қонун
Copyright (c) 2026 Odiljon ERNAZAROV (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Қадимги давр ва илк ўрта асрларда Уструшана аҳолиси ҳаётида динларнинг ўрни
Section: Articles Keywords: Ўрта асрлар, Уструшана, Зомин, буддавийлик, Фарн, тотем, ҳайвон, бўри, зиёратгоҳ, динлар, шаман, эътиқод, удумлар Мазкур мақолада қадимги Уструшана аҳолиси эътиқод қилган диний-маънавий қадрият­ларнинг хилма-хиллиги таҳлил этилади. Муаллиф ушбу ҳудудда ибтидоий эътиқод шаклларидан бошлаб, тотемизм, шомонизм, монийлик, зардуштийлик, буддавийлик ва насронийлик каби диний қарашларнинг тарихий шаклланишини изоҳлайди. Хусусан, ҳайвонларга сиғиниш ва уларни тотемик тимсол сифатида қабул қилиш ҳолатлари кенг ёритилган. Ит, бўри, айиқ, қуш, илон, қоплон, тоғ эчкиси, от, ҳўкиз ва бақа сингари ҳайвонлар тасвири диний эътиқодлар ва урф-одатларда қандай ифода топгани тарихий ва этнографик далиллар асосида кўрсатиб берилади. Ит ва бўри тотемларининг ҳимоя функцияси, инсон руҳи билан боғлиқлиги, ҳўкиз ва отнинг эса фаровонлик ва ҳокимият рамзи сифатидаги ўрни алоҳида таъкидланади. Айниқса, ит тотемининг «ит кўйлак», «ит кўрпа» каби иборалар орқали болалар ва ёш оилаларга оид урф-одатлардаги роли кўрсатиб ўтилади. Бўри тотеми эса туркий халқларнинг генеологиясида муҳим ўрин эгаллаган бўлиб, қадимги турк давлатлари ва Уструшана афшинлари маданиятида чуқур акс этгани қайд этилади. Шунингдек, мақолада ҳўкиз тотемининг Маҳабҳарата эпоси ва Гопадшоҳ тимсоли билан алоқадорлиги, отларнинг ижтимоий ва диний мавқеи, тоғ эчкиси, бақа ва бошқа тотемларнинг деҳқончилик, ҳосилдорлик ва ёвуз руҳлардан ҳимоя каби диний функциялари таҳлил этилади.
Copyright (c) 2026 Muslim Atayev (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Саййид Бурҳониддин Термизийнинг салжуқий адабиётида тутган ўрни
Section: Articles Keywords: Мовароунннаҳр, Онадўли, маърифат, манбашунослик, Термизий, Султон Валад, тасаввуфий манбалар, генезис Ушбу мақолада буюк мутасаввиф, тасаввуф таълимотининг намоёндаси, Мовароуннаҳр тасаввуф мактабининг йирик вакили Саййид Бурҳониддин Муҳаққиқ Термизийнинг ҳаёти, илмий-маънавий фаолияти ва ирфоний мероси атрофлича таҳлил қилинади. Унинг суфийликдаги ўрни, мазмунан бой ва руҳий тарбияга асосланган мероси нафақат Марказий Осиёда, балки ислом оламининг турли минтақалари, жумладан, Онадўлига ҳам кенг таъсир кўрсатгани ёритилади. Мақолада алоҳида равишда Саййид Бурҳониддин Термизийнинг Онадўлининг буюк арбоблари – Мавлоно Жалолиддин Румий ва Султон Валад шахсияти ва ижодига кўрсатган бевосита ва билвосита таъсири илмий асосда тадқиқ этилади. Хусусан, Мавлоно Жалолиддин Румийнинг «Маснавийи маънавий», «Фийҳи мо фийҳи» каби асарлари ҳамда Султон Валаднинг «Валаднома», «Рубобнома», «Маориф» каби ирфоний асарларида Саййид Бурҳониддин Термизийнинг руҳий тарбияси, иршод услуби ва таълимотнинг таъсири аниқ намоён бўлиши кўрсатиб берилади. Ушбу асарларда устоз-шогирд муносабатлари, суфиёна тарбиянинг методологик асослари, қалбни поклаш, комиллик сари интилиш каби мавзулардаги умумийлик ва уйғунликлар таҳлил этилади. Мақоланинг яна бир муҳим жиҳати – Саййид Бурҳониддин Термизий ва Султон Валад қаламига мансуб «Маориф» асарларини қиёсий матншунослик ва ирфоний таҳлил асосида ўрганишга бағишланган. Ушбу икки асардаги мавзулар доираси, адабий-услубий хусусиятлар, луғавий ва иборавий қурилиш, ирфоний символлар ва маънавий тарбия билан боғлиқ ғоялар ўзаро солиштирилади. Шундай қилиб, икки мутафаккирнинг асарлари ўртасидаги методологик умумийликлар ва фарқли жиҳатлар очиб берилади.
Copyright (c) 2026 Karomiddin JAMAHMATOV (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
АҚИДАВИЙ АСАРЛАР ОРАСИДА «ШАРҲ ТАЖРИДАЛ-калом»НИНГ ЎРНИ ВА УСЛУБИ
Section: Articles Keywords: Шарҳ Тажрид ал-калом, Қозихон Самарқандий, калом, ақида, мотуридийлик, ашъарийлик, мантиқ, методология Мақола Али Қушчининг «Шарҳ Тажрид ал-калом» асарининг манбавий асосларини, унинг илмий аҳамиятини ва тарихий контекстини ўрганишга бағишланган. Асар, у яратган замон ва макон доирасида муҳим аҳамиятга эга бўлиб, калом илмини чуқур таҳлил қилиш орқали ўзининг илмий қийматини очиб берган. Қушчи ўз асарида фойдаланган муҳим манбалар, жумладан, Носириддин Тусий, Фахриддин Розий, Саъдиддин Тафтазоний ва бошқа олимларнинг асарлари, унинг илмий меросига қандай таъсир қилганини кўрсатади. Али Қушчи Тусий ва Розий каби ўрта аср ислом олимларининг нуқтаи назарларини ўзлаштириб, ўзига хос илмий ва тафаккурий позиция шакллантирди. Али Қушчининг «Шарҳ Тажрид ал-калом» асарини тадқиқ қилиш орқали, нафақат унинг ўзига хос илмий меросини, балки унинг кейинги давр илмий мактаблари ва уларнинг ривожланишига таъсирини ҳам ўрганиш мумкин. Мақола, асар ҳақида олдин тақдим этилган илмий изланишлар, шарҳлар, муаллифнинг ўзига хос услуби ва методологиясини ҳам ёритади. Шунингдек, мақола, Али Қушчининг асари ёрдамида у ўрганган илмий мероснинг қийматини ва унинг ақида ва калом илми соҳасидаги ўрнини ҳам ёритиб беради. Асар, нафақат илмийлик жиҳатидан, балки тарихий, маданий ва диний контекстда ҳам муҳим аҳамиятга эга бўлиб, у орқали ўрта асрларнинг исломий тафаккури ҳақида чуқурроқ тасаввур ҳосил қилиш мумкин. Қушчининг методологияси ва улкан илмий салоҳияти унинг асарларининг тафсилий шарҳларига бўлган талабни оширган ва бу шарҳлар асарнинг келажакдаги илмий ривожига бевосита таъсир кўрсатган.
Copyright (c) 2026 Jahongir Tohirov (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
МАЪНАВИЙ МЕРОСИМИЗДА ДИНЛАРАРО ТОТУВЛИК ВА БАҒРИКЕНГЛИК ТАЛҚИНИ
Section: Articles Keywords: таълим, маърифат, радикализм, жаҳолат, миллий ғоя, динийлик, бағрикенглик, маънавият, ҳуқуқий онг, давлат, демократик, ҳуқуқийлик, ижтимоийлик, дунёвийлик, тинчлик Ўзбекистон ҳудуди тарихан турли динларга эътиқод қилувчи халқлар ва этник гуруҳлар учун муқим маскан бўлиб келган. Минтақанинг ижтимоий-маданий тузилишида динлар ва элатлар ўртасидаги ўзаро мулоқот, бағрикенглик ва ҳамжиҳатлик анъаналари устувор ўрин тутади. Бу ҳолатни тарихий манбаларда турли даврлар контекстида қайд этилган қатор далиллар тасдиқлайди. Ўтмишда ва ҳозирда ҳам жамиятда мавжуд турли конфессиялар ўртасида муайян устунликка йўл қўйилмаган, балки ҳар бирига эътиқод эркинлиги таъминланган ҳолда, диний хилма-хиллик мувозанатли ва инклюзив ижтимоий барқарор муҳит намоён бўлиб келган. Халқлар ва миллатлар ўзаро ҳурмат, динлараро муроса ва маданий мулоқот асосида биргаликда ҳаёт кечиришган. Бу эса Ўзбекистонда бағрикенглик ва диний плюрализмнинг мустаҳкам илдиз отганидан далолат беради. Ушбу мақолада Ўзбекистонда миллий меросимиз асосидаги диний бағрикенглик тамойиллари ҳамда демократик жамият қуриш жараёнларида ёшлар тарбиясида диний экстремизм ва терроризмга қарши курашнинг маънавий-маърифий ва ҳуқуқий асослари ҳақида фикр юритилган. Шунингдек, мақолада Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг маърузаларида кўтарилган ёшлар таълими ва тарбияси билан боғлиқ долзарб масалалар ўрганилган. Президент илгари сурган фикрлар асосида ёшлар тарбиясида экстремизм ва радикализмга қарши курашнинг маънавий-маърифий ва ҳуқуқий асосларини шакллантириш ҳақида фикр юритилган ҳамда бу борада энг муҳим омил жаҳолатга қарши маърифат билан курашнинг аҳамияти ҳам таҳлил қилинган.
Copyright (c) 2026 Nigora Yusupova (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
«Ta’vilot al-qur’on» asarida oyatlar sababi nuzulining rivoyat qilish uslublari
Section: Articles Keywords: Moturidiy, Qur’on, oyat, sababi nuzul, rivoyat, lafzan, ma’nan Maqolada Imom Moturidiyning «Ta’vilot al-Qur’on» asarida sababi nuzul rivoyatlari ikki asosiy shaklda ifodalangani: lafzan (so‘zma-so‘z) va ma’nan(mazmunan) yoritilgan. Lafzan rivoyatlar, ya’ni aynan so‘zma-so‘z keltirilgan rivoyatlar kamroq uchraydi. Masalan, Hasan Basriydan keltirilgan rivoyatda, musulmonlar o‘rtasidagi kelishmovchilir sababli «Agar, mo‘minlardan ikki toifa o‘zaro urushib qolsalar, darhol ular o‘rtasini isloh etingiz!», oyati nozil bo‘lgani aytiladi. Masalan, Badr asirlari haqida bo‘lgan rivoyatlarda tafsilotlar to‘liq keltiriladi. Ushbu uslub Imom Moturidiyning rivoyatlarning muhim qismlarini batafsil taqdim etganini ko‘rsatadi. Ma’nan rivoyatlar, ya’ni mazmunan keltirilgan rivoyatlar ko‘proq uchraydi. Misol uchun, Abu Tolibning vafoti bilan bog‘liq rivoyatlarda sababi nuzul qisqacha bayon etilgan. Imom Moturidiyning tafsir uslubida rivoyatlarni qisqartirishda, u «أو نحو هذا من الكلام» (yoki shu kabi so‘zlar) kabi iboralarni ishlatgan. Ba’zan esa «و في الحديث طول» (va gap uzun) kabi iboralar orqali rivoyatlarning batafsil qismlarini qisqartirgan. Demak, u ba’zan, ma’lumotni to‘liq berishdan ko‘ra, qisqartirilgan va mazmunni saqlangan matnlarni afzal ko‘rgan. Maqolada, Moturidiyning «Ta’vilot al-Qur’on» asarida sababi nuzul rivoyatlarining uslubiy yonda­shuvini ko‘rishimiz mumkin.
Copyright (c) 2025 Moturidiylik https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
МАҲМУД ҒАЗНАВИЙ ВА ҚОРАХОНИЙЛАР ЎРТАСИДАГИ СИЁСИЙ АЛОҚАЛАРНИНГ АРАБ ҲАМДА ФОРС ТИЛИДАГИ МАНБАЛАРДА ЁРИТИЛИШИ
Section: Articles Keywords: Турон, сулола, ғазнавийлар, султон Маҳмуд, қорахонийлар, хоқон, элак, элчи, Жархиён кўприги, халифа, мактуб, лақаблар Султон Маҳмуд даврида ғазнавийларнинг қорахонийлар сулоласи билан сиёсий алоқалари тўғрисидаги маълумотлар манбаларда келтирилган бўлсада, бироқ бу масаланинг тизимли таҳлили ўзбек тарихчилигида деярли ишланмаган. Масаланинг аҳамияти 997 – 1030 йиллар оралиғида, яъни Сабуктегиннинг ўғли Маҳмуд етакчилиги даврида Турон ҳудудлари бошқарувини қўлга олиш учун ғазнавийлар ва қорахонийлар ўртасида кечган жараёнлар, жумладан, минтақа бошқарувини қўлга олишдаги ўзаро рақобат, ҳарбий ҳамкорлик ва тўқнашувлар, элчилар алмашинуви, сулҳ-никоҳ муносабатлари ҳамда бу жараёнларга таъсир кўрсатган ички ва ташқи омилларни ўз ичига олгани билан белгиланади. Ушбуларни ёритувчи манбалар ҳам ўзига хос бўлиб, улар ўрта асрларнинг турли даврларида, араб ва форс тилларида ижод этган Утбий, Байҳақий, Гардизий, Ибн Халликон, Кайковус, Низомулмулк, Ибн Асир, Мирхонд ва шу каби бошқа ёзувчиларга тегишлидир. Ғазнавийлар сулоласининг етакчиси султон Маҳмуд қорахонийлар сулоласи вакиллари Аҳмад Тўғонхон, Наср Элак, Али Тегин, Арслонхон Мансур, Юсуф Қодирхон билан баъзида уруш, баъзида эса тинчлик ҳолатида бўлди. Ўртадаги ҳудудлар даъвоси, ерлик халқнинг султондан ёрдам сўраб қилган мурожаати, Бағдод халифаларининг гиж-гижлаш сиёсати ва бошқа шу каби омиллар тўқнашувларга сабаб бўлди. Чегаралар хавфсизлигини таъминлаш, ички қаршиликларни бостиришда ўзаро ёрдамлашув ҳамда динни ёйиш байроғи остида ғазнавийларнинг жанубга, қорахонийларнинг шарқ ва шимолга йўналиши эса икки сулоланинг бош етакчилари ўртасида бир неча бор тинчлик ва бирлик битимлари тузилишига сабаб бўлди. Бу битмлар кўпчилик ҳолатда никоҳ келишувлари билан мустаҳкамланди.
Copyright (c) 2025 Samariddin Nurmuhamedov (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
“РАСМ АЛ–МУСҲАФ” ва унинг ўзига ХОС ЖИҲАТЛАРИ
Section: Articles Keywords: Қуръони карим, Усмон мусҳафи, “расм ал-мусҳаф”, ваҳий, ҳазф, зиёда, бадал, ҳамза, фасл ва васл “Pасм ал-мусҳаф” деганда Халифа Усмон ибн Аффон бошчилигида кўчиртирилган мусҳафларнинг имло услуби назарда тутилади. “Расм ал-мусҳаф”нинг аҳамияти шундаки, қадимдан барча мусулмон уламолари Қуръони каримни фақатгина ушбу имло йўсинида ёзиш вожиблигини таъкидлаб келганлар. Бироқ, ушбу имло ваҳий орқали қайд этилганми ёки саҳобаларнинг билимлари асосидами, деган фикрда олимлар турли хил қарашларни билдирганлар. Кўпчилик Қуръон имлоси саҳобаларнинг билим ва тажрибалари асосида, айни вақтда ваҳий назоратида вужудга келганини таъкидлайди. “Расм ал-мусҳаф”нинг жорий имлодан фарқли жиҳатлари мавжуд бўлиб, бу фарқлиликни тадқиқотчилар турлича изоҳлаганлар: 1. Айрим олимлар, жумладан, кўпчилик шарқшунослар “расм ал-мусҳаф”даги хусусиятларни саҳобаларнинг хатни яхши билмаганлари сабабли вужудга келган, деган даъвони қилган. 2. Бир гуруҳ олимлар “расм ал-мусҳаф”нинг хусусиятларини илоҳий сир‑асрорларга боғлаб, уларни ботиний изоҳлашга уринганлар ва бу масалада чуқур кетганлар. Бу фикр илмий асосга эга эмас. 3. “Расм ал-мусҳаф”да кузатиладиган хусусиятлар ўша даврдаги имло қоидалари ва кўникмаларининг тақозоси бўлган. Қадимги мутахассис олимлар ва замонавий тадқиқотчилар ушбу фикрни қўллаб‑қувватлаганлар. Илмий изланишлар ҳам шуни кўрсатмоқда.
Copyright (c) 2025 Hasankhon Abdumajitov (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
НОСИРУДДИН САМАРҚАНДИЙНИНГ ҲАНАФИЙ ФИҚҲИГА ОИД ИЛМИЙ МЕРОСИ ТАҲЛИЛИ
Section: Articles Keywords: Самарқандий, Мовароуннаҳр, илм, ислом илмлари, ҳуқуқ, тараққиёт, марказ Мовароуннаҳр фиқҳ тарихининг классик даври ҳисобланган XI–XII асрларда ҳанафий фиқҳининг усул ва фуру илмига оид 50 га яқин машҳур асарлар яратилган. Ушбу асарлар 10 дан ортиқ жанр ва услубларда ёзилган бўлиб, унинг натижасида XI–XII асрларда ёзилган фиқҳий манбалар методологияси кейинги даврдаги асарлар ёзилишига асос бўлиб хизмат қилди. Жумладан, фуру ал-фиқҳ илмига оид: Абул Ҳусайн Қудурийнинг “Мухтасар ал-Қудурий”, Абу Лайс Самарқандийнинг “Хизонат ал-фиқҳ”, Имом Сарахсийнинг “ал-Мабсут”, Алоуддин Самарқандийнинг “Туҳфат ал-фуқаҳо”, Алоуддин Косонийнинг “Бадое ас-саное фи тартиб аш-шарое”, Бурҳониддин Марғинонийнинг “Бидоят ал-мубтадий” ва “ал-Ҳидоя шарҳ ал-бидоят ал-мубтади” ҳамда Носируддин Самарқандийнинг “ал-Фиқҳ ан-нофе” каби мўътабар матнлар ҳам мазкур даврда таълиф этилган. Шу билан бир қаторда, фиқҳ илмининг усул ва фуру илмларидан келиб чиққан хилоф ва жадал илм соҳаларига айни шу асрда асос солинган. Мазкур даврда фиқҳ илмининг адаб ал-қазо, хиял, фароиз, шурут ва бошқа соҳаларида ҳам асарлар юзага келган. Айниқса, мазкур даврда энг кўп китоблар фатво йўналишида ёзилган. Носируддин Самарқандий ҳам айни шундай илмий муҳитда яшаб, Самарқандда илмий фаолият олиб борган. Манбаларда олимнинг 1161 йилда Самарқандда вафот этгани келтирилган. Самарқандий 1141-1148 йиллар мобайнида Марв, Макка, Мадина ва Бағдод шаҳарларига сафар қилиб, у ердаги етук олимлардан илм ўрганган. 1148 йилда Самарқандга қайтиб, 1161 йилга қадар шу ерда яшаб, шогирдларга дарс бериш ва китоб ёзиш билан машғул бўлган. Ушбу мақолада ҳанафий фақиҳларидан бири – Носируддин Самарқандийнинг фиқҳ илмига доир асарлари таснифи ва уларнинг мазмун ва йўналишлари илмий-қиёсий таҳлил этилган.
Copyright (c) 2025 Bekzodbek Mukhtarov (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
O‘RTA ASR MUSULMON MAMLAKATLARIDA SALOMATLIK MASKANLARINING tadrijiy rivoji
Section: Articles Keywords: shifoxona, Bimariston, Nuriy shifoxonasi, Mansur shifoxonasi, o‘rta asr islomi O'rta asrlar islom olamidagi shifoxona tizimining rivojlanishi butun dunyo bo'ylab zamonaviy shifoxona tizimiga ko'p jihatdan o'z ta'sirini ko'rsatdi. U ko‘chma shifoxonalar kabi o'z davri uchun innovatsion g‘oyalar va amaliyotlarni tatbiq etish, tibbiyot maktablari va universitetlarini tashkil etish orqali tibbiy tadqiqotlarni rivojlantirish va shu soha mutaxassislariga qo'shimcha rag‘batlantirishlar joriy etildi. Bemorlarga rahm-shafqat va insonparvar munosabatda bo‘lish asnosida sog‘lom shifoxona boshqaruvi uchun muhim poydevor yaratdi. Ayol xodimlar bandligini rag‘batlantirish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish nuqtai nazaridan yetakchi bo‘ldi. Tibbiyot muassasalari va sog'liqni saqlash tizimi va tibbiy etikani joriy etish kabi bir qator ishlar amalga oshirildi. Bu xususiyatlar o'rta asrlardagi islom shifoxonalarini o'z davrining zamonaviy shifoxona tizimini joriy etishga turtki bo'lib xizmat qildi. Ushbu shifoxonalarning moddiy bazasi qirollik huzuridagi vaqf xayriya fondlari tomonidan ta'minlangan.
Copyright (c) 2025 Lazizakhon Alidjanova (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Уструшона минтақасида географик-ҳудудий бирликларнинг шаклланиш жараёнлари: шаҳарлар ва қасабалар
Section: Articles Keywords: Уструшона, Бунжикат, Ғазак, Фағкат, Зомин, Дизак, Панжиент, Собот, Фарғона, Хўжанд, Сомонийлар, Буюк ипак йўли Мақолада қадимги Уструшона минтақасининг географик жойлашуви ҳамда Уструшона атамасининг келиб чиқиши ва маъноларига доир тадқиқотлар олиб борилган. Уструшона ва унинг чегаралари ҳақидаги маълумотлар IX–XI асрларга оид араб географларининг асарларида келтирилган. Ўрта аср араб тарихчи-географларнинг асарларида Уструшона шаҳар ва рустоқлари кенг ёритилган бўлиб, Уструшона Самарқанднинг олди ва Сайҳун дарёсининг қуйи қисмида жойлашган катта бир минтақа бўлиб, Бунжикат, Арсубоникат, Куркат, Ғазак, Фағкат, Собот, Зомин, Дизак, Нужкат, Харқона каби бир қанча кичик шаҳарчалардан ташкил топган. Тадқиқотда ҳам Устуршананинг айни мана шу шаҳарчаларига урғу берилиб, уларнинг аҳолиси ва жойлашуви борасида манбалар асосида муҳим маълумотлар берилган. Илк ўрта асрларда жаҳон бозорида Дизакда тайёрланган жун ва тери маҳсулотларига талаб катта бўлган. VIII-IX асрларда кулоллар, заргарлар, аравасозлар каби маҳаллаларнинг мавжудлиги миллий ҳунармандчиликнинг ривожланганидан дарак беради. Шунингдек, Ўрта аср тарихчи-географлари Уструшонани “400 қалъали ўлка” сифатида тилга оладилар. Бу қалъалар ўлканинг кўплаб мўъжаз воҳалари негизида ташкил топган рустоқларни ҳимоя қилиш мақсадида стратегик жиҳатдан қулай бўлган нуқталарга қурилиб, ўзига хос мустаҳкам мудофаа тизимини ташкил этган.
Copyright (c) 2025 Мuslim Ataev (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
MUHAMMAD IBN ABDULKARIM SHAHRISTONIYNING DINIY BAG‘RIKENGLIK TAMOYILLARINI YORITISHDA XOLISLIK PRINSIPI
Section: Articles Keywords: Muhammad ibn Abdulkarim Shahristoniy, diniy bag‘rikenglik, yahudiylik, nasroniylik, “al-Milal va-n-nihal”, Nizomiya madrasasi Jahondagi dinlar ta‘limotlari, muqaddas manbalari va marosimlarining asl mazmun-mohiyati xalqlar orasida millatlararo totuvlik va dinlararo bag‘rikenglikni qaror toptirishga xizmat qiladi. Diniy bag‘rikenglik va umuminsoniy qadriyatlarni targ‘ib qiluvchi g‘oyalar Sharq qiyosiy dinshunosligi asoschilari: Tohir Maqdisiy (vaf. 966), Abu Rayhon Beruniy (973–1048), Abul Maoliy Ubaydulloh (vaf. 1092), Ibn Hazm Andalusiy (994–1064), Muhammad ibn Abdulkarim Shahristoniy (1076–1153), Faxriddin Roziy (1150–1209), Ya‘qub ibn Abdullatif (1530–1595) kabi olimlarning asarlarida keng yoritib berilgan. Shu jihatdan, Muhammad ibn Abdulkarim Shahristoniyning “al-Milal va-n-nihal” (Dinlar va firqalar), “Nihoyat al-iqdom fi ilm al-kalom” (Kalom ilmida so‘nggi qadamlar) va “Mafotih al-asror va masobih al-abror” (Sirlar kaliti va yaxshilar chirog‘i) asarlari qiyosiy dinshunoslik masalalarining ilmiy yoritilgani bilan dolzarb ahamiyatga ega. Yangilanayotgan O‘zbekistonda olib borilayotgan diniy-ma‘rifiy sohadagi islohotlar natijasida 16 ta konfessiyaga mansub aholi vakillari o‘rtasidagi totuvlik, osoyishtalik ta‘minlanib, konfessiyalararo hamjihatlikni yanada rivojlantirishga alohida e‘tibor qaratilmoqda. Davlatimizda millatlararo do‘stlik, diniy konfessiyalar o‘rtasidagi hamjihatlik, ijtimoiy bag‘rikenglik muhitini mustahkamlash uchun bor kuch va imkoniyatlar safarbar etilmoqda. Shu e‘tibordan, mazkur maqolada Muhammad ibn Abdulkarim Shahristoniyning dinlar va ta‘limotlarga bo‘lgan xolis munosabati va “al-Milal va-n-nihal” asaridagi diniy bag‘rikenglik tamoyillari bahs qilinadi.
Copyright (c) 2025 Mumin Mirzo Abdupattayev (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
“СИФАТЛАР” БОРАСИДАГИ БАҲСЛАРНИНГ ТАРИХИЙ ЖИҲАТЛАРИ
Section: Articles Keywords: салафий, тавлид, вожиб, тафвиз, куфр, “ал-Фиқҳ ал-акбар”, “Китоб ат-Тавҳид” Ушбу мақолада Аллоҳнинг сифатлари уларнинг турлари, хусусан Аллоҳнинг муташобеҳ кайфиятсиз сифатлари ва уларнинг таснифланиши борасида “мутақаддим" ва “мутааххир" уламоларнинг фикрлари ҳамда мотуридийя ва ашъарийя мактабларининг қарашлари ва улар орасидаги тафовутлар борасида сўз боради. Шунингдек мужассималар, мўътазилалар каби бир қанча адашган фирқаларнинг қарашларига Аҳли сунна уламолари томонидан билдирилган кескин раддиялар ёритилган. Мотуридийлар ва ашъарийлардан иборат аҳли сунна олимлари Аллоҳнинг сифатлари борасида “У зотга ўхшаш ҳеч нарса йўқдир” оятини асос қилиб олганлар. Унга нолойиқ бўлган сифатлардан поклаганлар (танзиҳ). Аҳли суннанинг таъвилга мурожаат қилишларига эса, умматнинг "куфр", "илҳод" ва "тажсим" каби иллатларга тушиб қолиш хавфи туртки бўлган. Зеро, Аллоҳни яратиқларга ўхшатиш, унга аъзоларни нисбат бериш барча даврларда айрим фирқаларнинг қуроли бўлиб келган. Зотан, улар ўз фитналарида исломга янги кирган ажам халқларнинг аввалги эътиқодларидан қолиб кетган тасаввурлардан усталик билан фойдаланганлар.
Copyright (c) 2025 Jahongir Tohirov (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
MAHMUD ZAMAXSHARIYNING “AL-MUFASSAL FI SAN’AT AL-E’ROB” ASARIDAGI SHE’RIY PARCHALAR TASNIFI
Section: Articles Keywords: Mahmud Zamaxshariy, nahv, dalil, she’r, bayt, e’rob, shoir, johiliyat davri Zamaxshariy islom hamda arab tilshunosligiga oid ilmlarda yuqori marralarni zabt etdi. Mahmud Zamaxshariyning “al-Kashshof” asari tafsir ilmidagi shoh asari bo‘lganidek uning “Al-Mufassal fi san’at аl-e’rob” asari arab tili grammatikasi va fleksiyaga oid shoh asar hisoblanadi. Asar yaratilgan davrdan boshlab hozirgi kungacha jamoatchilik orasida ulkan shuxratga ega bo‘lib kelmoqda. Asarni o‘rganishga bo‘lgan harakat kundan-kunga oshib bordi, buni biz asarga yozilgan sharhlar namunasida ko‘rishimiz mumkin. Ushbu asarni yozishda alloma o‘zigacha yozilgan nahv ilmiga oid kitoblar an’anasiga ko‘ra quyidagi manbalardan foydalangan: Qur’on oyatlari va qiroatlar; hadis matnlari; she’rlar; nahv olimlarining fikrlari; arab qabilalarining shevalari; maqol va matallar. Zamaxshariy bu manbalardan asarda turli maqsadlarda iqtiboslar keltiradi. Ko‘p o‘rinlarda iqtiboslar bir qoidaga misol tariqasida yoki o‘zining fikrini quvvatlovchi dalil sifatida keltirilgan. Ushbu maqolada Mahmud Zamaxshariy o‘zining arab tili grammatikasiga oid “Al-Mufassal fi san’at al-e’rob”da foydalangan manbalardan biri – she’riy parchalar tasnifi keltirilgan. Asarda 455 ta bayt keltirilgan. She’riy parchalar ko‘p bo‘lganligi jihatidan bu baytlarning ma’nosi, badiiyatini hamda e’roblarini ochib berish uchun olimlar alohida sharhlar yozishgan. Olim islomgacha bo‘lgan davr shoirlarining she’riy baytlaridan grammatik qoidalarni dalillashda keng foydalangan. Maqolada olim qaysi shoirlarning ijodiga murojaat qilgani o‘rganildi. Shu bilan birga she’riy parchalar qanday maqsadda keltirilishiga qarab tasniflandi. Maqolada asarda keltirilgan she’rlardan bir nechtasi tarjima qilindi.
Copyright (c) 2025 Malika Nosirova, Saidakhon ASQAROVA (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ALISHER NAVOIY ASARLARIDA USTOZ-SHOGIRD G‘OYALARINING MANBAVIY VA MILLIY ASOSLARI
Section: Articles Keywords: Alisher Navoiy, aksiologiya, ustoz-shogird, ustoz, komillik, iroda, g‘oya, milliy, bag‘rikenglik, qat’iyat Mazkur maqolada Alisher Navoiy asarlarida ustoz-shogird g‘oyalarining manbaviy va milliy asoslari masalasi yoritilgan. Buyuk mutafakkir ijodida ustoz va shogird munosabati masalasi bir necha yo‘nalishlarda namoyon bo‘lishi asoslantirilib, ustozlarga ehtirom ko‘rsatish masalasida shoirning o‘z shaxsiy hayoti o‘rnak va namuna sifatida keltirilgan. Ustoz va shogird munosabati masalasining asarlarda qo‘llanilishi, g‘azal misralarida ularning jozibador talqin etilishi tahlil qilingan. Xususan, Xamsa dostonida ustoz va shogird munosabati masalasi inson kamolotining muhim omili ekani yoritilgan. Ustoz va shogird munosabatlari yoritilishida shoir yashagan davrga oid qarashlar aks etgan. Alisher Navoiy dostonlarida ustoz va shogird munosabati talqini badiiy tasvir vositalari orqali ifodalanganligi o‘rganilgan. Shuningdek, ustoz va shogird munosabati masalasining zamonaviy ijtimoiy-siyosiy hayotdagi ahamiyati misollar yordamida yoritilgan hamda Alisher Navoiy asarlarining bugungi kundagi ahamiyati tahlil etilgan. Anglashiladiki, komillik saboqlari, u xoh ma’naviy, xoh kasbiy sohada bo‘lsin, ustozlarning sobit irodasi, husni xulqi, qat’iyati va bag‘rikengligisiz hamda shogirdlarning qunti, ixlosi, muhabbati, sabri va zehnisiz bugunga qadar yetib kela olmaganidek, kelajakka ham yetib borolmaydi. Zotan, ustoz va shogird xalqalari komillik saboqlarini tashishda uzviy va davomiydir. Ustozlik inson sha’nini ulug‘lovchi yuksak maqom bo‘lsa, shogirdlik shu maqomga yetaklovchi bir yo‘l va shu maqomning ajralmas qismi hamdir. Shu ma’noda ulug‘ Alisher Navoiy o‘z hayoti va ijodi misolida ustoz va shogirdlik an’analariga nechog‘lik yuksak ahamiyat qaratgani haqida so‘z yuritish har zamon uchun o‘z ahamiyatini yo‘qotmaydi.
Copyright (c) 2025 Maftuna Muminova (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ИМОМ БУХОРИЙНИНГ “ХАЛҚ АФЪОЛ АЛ-ИБОД” АСАРИ ВА УНИНГ ЁЗИЛИШ УСЛУБЛАРИ
Section: Articles Keywords: Имом Бухорий, Халқ афъол ал-ибод, мўътазила, жаҳмия, муаттила, раддия, қўлёзма, лавҳа Ҳозирги кунга қадар бутун ислом олами эътирофига сазовор бўлган Имом Бухорий нафақат муҳаддис олим балки, ақийда илми борасида ҳам ўзига хос ўрин эгаллаган. Олимнинг “Халқ афъол ал-ибод ва радд ала ал-жаҳмия ва асҳоб таътийл” деб номланган асари бунга яққол мисолдир. Асар илм аҳли орасида “Халқ афъол ал-ибод” номи билан танилган бўлиб, асарда асосан жаҳмиялар ва муаттилалар каби ботил эътиқ соҳибларига юздан ортиқ раддиялар берилган. Унда Аллоҳ таолонинг каломи ва бандаларнинг феълларига оид эътиқодий масалалар юзасидан баҳслар келтирилган. Бундан ташқари, ботил ақида эгаларининг шубҳалари ва далилларини ўрганиб, аниқлаб, сўнгра уларнинг далил ва шубҳаларидаги айблари, танқидга лойиқ ўринлари ва адашув нуқталарини баён этиб, илмий йўл билан раддиялар бериш ҳам, алломанинг ўзига хос методларидан бири эди. Шунингдек, мақолада ушбу асарнинг қўлёзма нусхалари ва уларнинг кодикологик таҳлили юзасидан атрофлича фикрлар келтирилган.
Copyright (c) 2025 Zоkhidjon АBDULLAYEV (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
МАҲМУД ЗАМАХШАРИЙНИНГ “АЛ-МУФАССАЛ” АСАРИ АРАБ ГРАММАТИКАСИГА ОИД МУҲИМ МАНБА
Section: Articles Keywords: наҳв, эъроб, фонетика, филологик мактаб, шарҳ, қўлёзма Абул Қосим Замахшарийнинг (1075–1144) “ал-Муфассал фи санъат ал-иъроб” грамматик рисоласи классик араб тилида ёзилган филологик асарлардан ҳисобланади. Ушбу мақола асарнинг ёзилиш тарихи, маданий ва филологик асослари, муаллифнинг асосий мақсад ва қарашлари, араб грамматикаси тарихини ёритишга бағишланган. Мақолада асарнинг араб, инглиз, немис, рус ва поляк мутахассислари томонидан ўрганилиши ҳам тадқиқ этилган.
Copyright (c) 2025 Саидахон АСҚАРОВА (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
САМАРҚАНДЛИК СЎФИЙЛАР ИЗДОШЛАРИНИНГ ИНДОНЕЗИЯ ДИНИЙ-МАЪРИФИЙ ҲАЁТИДАГИ ЎРНИ
Section: Articles Keywords: Валий сонго, тасаввуф, авлиё, пир, ислом, даъват, манба, архипелаг, насабнома, ярим орол, Индонезия Жануби-шарқий Осиё ва араб халқлари ўртасида ўзаро савдо муносабатларининг қадим даврларданоқ йўлга қўйилганлиги ҳижрий биринчи асрда архипелагга савдогарлар орқали ислом динининг кириб келишига сабаб бўлган. Шундай бўлишига қарамай, милодий XIV асрга қадар ислом дини маҳаллий аҳоли ижтимоий ҳаётида устун мавқега эриша олмади. Маҳаллий аҳолининг кенг миқёсда исломни қабул қилиши XIV аср иккинчи ярми XV асрнинг бошларида Валий сонго силсиласи авлиёларининг фаолияти натижасида амалга ошди.
Copyright (c) 2025 Феруз ХОЛМЎМИНОВ (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
АЛИХОНТЎРА СОҒУНИЙ ИЛМИЙ МЕРОСИНИНГ БУГУНГИ КУНДАГИ АҲАМИЯТИ
Section: Articles Keywords: Алихонтўра Соғуний, Шарқий Туркистон, Шифо ал-илал, тан илми, Туркистон қайғуси, Тарихи Муҳаммадий Алихонтўра Соғунийнинг (1885–1976) илмий мероси ўзи ёзган асарлар ҳамда у томонидан таржима қилинган китоблардан иборат. Мазкур мақолада олим қаламига мансуб “Шифо ал-илал”, “Туркистон қайғуси”, “Тарихи Муҳаммадий” асарлари, уларнинг ёзилиш тарихи, мазмуни ва ўзига хос жиҳатлари ўрганилиб, таҳлилий хулосалар берилган. Шунингдек, олим яшаган давр ҳамда унинг шахсиятига оид умумий маълумотлар тақдим этилган.
Copyright (c) 2025 Зарифжон АРСЛОНОВ (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
НЕКОТОРЫЕ ОСОБЕННОСТИ РЕФОРМ В РЕЛИГИОЗНОЙ СФЕРЕ В УЗБЕКИСТАНЕ
Section: Articles Keywords: реформы, религиозное образование, просвещение, законодательство, толерантность В статье раскрываются опыт и результаты реформ в религиозной сфере Узбекистана, в частности, в области религиозного образования и просвещения. Подробно описана система религиозного образования, которую можно разделить на три категории: профессиональное теологическое образование, академическое образование в сфере религиоведения в светских учебных заведениях и изучение правил религиозных обрядов для повседневной жизни и представляющих интерес для населения. Также, в статье описываются имеющиеся проблемные вопросы в системе религиозного образования.
Copyright (c) 2025 Андрей ДУНАЕВ (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
БИРИНЧИ РЕНЕССАНС ДАВРИДА МОВАРОУННАҲРДА ДИНИЙ ИЛМЛАР РИВОЖИ
Section: Articles Keywords: Шарқ Уйғониш даври, диний билимлар, илм тушунчаси, Ислом фалсафаси Мақолада уйғониш даври шарқ мамлакатларида диний илмларнинг ривож топиши, буюк алломалар ва мутафаккирларнинг асарлари ушбу даврга оид илмлар ҳақидаги фикрлар тадқиқ қилинган. Шунингдек, уйғониш даврида шарқда бўлган ўзгаришлар умумлаштирилиб, фалсафий ва табиий-илмий билимлар тараққиётига таъсир этган объектив ва субъектив омиллар таҳлил этилган.
Copyright (c) 2025 Бахрамаддин РАЗОВ (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ЁТ ҒОЯЛАР ТАЪСИРИГА ТУШИБ ҚОЛГАН ШАХСЛАРНИ ЖАМИЯТГА МОСЛАШТИРИШНИНГ САУДИЯ АРАБИСТОНИ ТАЖРИБАСИ
Section: Articles Keywords: “Меҳр” операцияси, экстремизм, радикаллашув, маслаҳат дастури, латент террорчи гуруҳлар, реабилитация, ижтимоийлашув, “Гуантанамо” Саудия Арабистон Подшоҳлигида экстремизмга қарши курашишнинг “юмшоқ” услубларига асосланган тажрибалари халқаро миқёсда эътироф этилган бўлиб, ушбу тажриба ёт ғоялар таъсирига тушиб қолган шахсларнинг жамиятга мослашувини таъминлашга қаратилган механизмларни янада такомиллаштиришга хизмат қилади. Барча мусулмон мамлакатлари сингари Саудия Арабистонида ҳам экстремизм ва терроризм каби иллатлар билан курашиш долзарб вазифалардан ҳисобланади. Шунинг учун мамлакатда ёт ғоялар таъсирига тушиб қолган шахсларни реабилитация қилиш, соғлом ижтимоий муҳитга мослаштириш ҳамда қатъий ўжар, қайсар руҳдаги жиҳодчиларни мутаассиблик ғояларидан қайтариб олишга қаратилган бир қатор дастурлар ишлаб чиқилган. Бундай Давлат дастурларидан бири “PRAC” (Prevention, Rehabilitation and Aftercare) деб номланиб, унда экстремизм профилактикаси, мутаассиблашган шахсларни соғлом жамиятга қайтариш ҳамда озодликка чиқарилганларга келгусида моддий кўмак кўрсатиш асосий вазифалар сифатида белгиланган. Мақолада Саудия Арабистонида жамиятнинг ўзига хос хусусиятлари бўйича тадқиқот олиб борилиб, шу асосда маълумотлар тақдим этилган.
Copyright (c) 2025 Улуғбек ЖЎРАЕВ (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0