“Maturidi Journal” is an academic journal dedicated to research on Islamic theology, Maturidism, and related disciplines. It publishes scholarly articles on Islamic thought, history, and contemporary issues.
Imam Maturidi international scientific research center
ИЖТИМОИЙ ТАРМОҚЛАРДА АЁЛЛАРНИ ЭКСТРЕМИСТИК ҒОЯЛАРГА ЖАЛБ ЭТИШ ТАҲЛИЛИ: ТАҲЛИЛ ВА ХУЛОСАЛАР
Section: Articles Keywords: onlayn yollash ekstremistik tarmoqlar targ'ibot strategiyalari ekstremizm tarmoqdagi xavflar radikal g'oyalar gender muammolari manipulyatsiya usullari monoxrom muhit Ushbu maqola ekstremistik guruhlarning ijtimoiy tarmoqlarda xotin-qizlarni qanday qilib nishonga olishi jarayonlarini tahlil qilishga qaratilgan. So'nggi yillarda internet ekstremistlar uchun ayollarni radikallashtirish va yollash vositasiga aylanib, ularning mafkuraviy qarashlarini o'zgartirish hamda qo'llab-quvvatlovchi muhit yaratishga qaratilgan urinishlar tobora kuchaymoqda. Tadqiqot jarayonida ommaviy axborot vositalari hamda ijtimoiy tarmoqlarda ayollarni ekstremistik g'oyalarga jalb etishga qaratilgan postlar va kontentlar tahlil qilindi. Tadqiqot metodologiyasi sifatida qiyosiy tahlildan foydalanilib, bir qator ijtimoiy tarmoqlardagi postlar, xeshteglar va vizual kontentlar o'rganildi. Shu bilan birga, ayollar o'rtasida kiberfazoning keng tarqalishiga gender nomutanosibligi va patriarxal stereotiplar – ayolning uy ishlariga, erkakning esa yetakchilik roliga doir an'anaviy qarashlar hamda ekstremistlar tomonidan xotin-qizlarga nisbatan psixologik ta'sir ko'rsatish usullari tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari ekstremistik guruhlarning ayollarni yollashda shaxsiy va ijtimoiy zaifliklardan foydalanishini ko'rsatdi. Bu guruhlar ayollarning psixologik ehtiyojlarini ekspluatatsiya qilish orqali ta'sir o'tkazishi aniqlandi. Tadqiqot xulosalari jamiyatda raqamli savodxonlikni rivojlantirish va foydalanuvchilarni zarur ko'nikmalar bilan qurollantirish ekstremistik targ'ibotga qarshi kurashning muhim omili ekanligini ta'kidlaydi.
onlayn yollash ekstremistik tarmoqlar targ'ibot strategiyalari ekstremizm tarmoqdagi xavflar radikal g'oyalar gender muammolari manipulyatsiya usullari monoxrom muhit
Copyright (c) 2026 Farrukh ELMIRZAYEV (Author) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
ИМОМ БУХОРИЙНИНГ “АТ-ТАРИХ АЛ-КАБИР” АСАРИДАГИ “ТАФАРРУД АР-РОВИЙ”ГА ДОИР УСЛУБ
Section: Articles Keywords: Имом Бухорий, “ат-Тарих ал-кабир”, “тафарруд ар-ровий”, “фард”, “ғариб”, “ла ютобау алайҳ”, “ла ютобау ала ҳадисиҳ”, “мункар”, “мурсал” Имом Бухорий ислом дунёсида “мўминларнинг ҳадис илмидаги амири” номига сазовор бўлган. Унинг бундай эътироф этилишида муҳаддиснинг шоҳ асари – “ал-Жоме ас-саҳиҳ” билан бирга, унинг яратилиши жараёнида ҳадисларнинг Муҳаммад (с.а.в.)га етиб бориши, иснод занжиридаги ровийларнинг ишончлилиги, ҳадис матнининг иллатлардан холилиги каби мавзуларда олиб борган кўп йиллик тадқиқотлари натижаси ўлароқ яратилган “ат-Тарих ал-кабир” асари катта аҳамиятга эга. “Тафарруд ар-ровий” (ҳадиснинг фақат бир ровий томонидан ривоят қилиниб, унинг матнига мувофиқ бўлган бошқа ривоятнинг мавжуд бўлмаслиги) ҳадисларнинг ишончлилик даражасини белгилашга доир тадқиқотларнинг муҳим мавзуларидан ҳисобланади. Имом Бухорий ривоятда ёлғизланиб қолган ровийнинг ривоятига нисбатан “фард” ёки “ғариб” атамаларини қўлламай, бунинг ўрнига “ла ютобау алайҳ” ва “ла ютобау ала ҳадисиҳ” ибораларини ишлатган. Мақолада Имом Бухорийнинг “ат-Тарих ал-кабир” асаридаги мазкур масалага доир маълумотлар таҳлил қилиниб, муҳаддиснинг бу борадаги методи очиб берилади.
Copyright (c) 2025 Numonjon Turayev (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ҲАКИМ ТЕРМИЗИЙНИНГ ТАФСИР ВА ТАЪВИЛ БОРАСИДАГИ ҚАРАШЛАРИ
Section: Articles Keywords: Ҳаким Термизий, Таҳсил назоир ал-Қуръон, таъвил, тафсир, важҳ, вужуҳ, Имом Мотуридий, Тавилот ал-Қуръон Тафсир ва таъвил тушунчаларининг маъноси борасида турли давр ва соҳа олимлари турфа фикрларини билдирганлар. Ушбу икки атаманинг бир-биридан фарқли ва ўхшаш жиҳатлари ҳамда уларнинг таърифи борасида олимлар ўзаро зиддиятли ва уйғун қарашларни илгари. Жумладан, Ҳаким Термизий “Таҳсил назоир ал-Қуръон” асарида тафсир ва таъвил борасида ўзига хос ёндошувни баён этиб, тафсир нақлга, таъвил эса ақлга таянишини амалда кўрсатиб берган. Асарда таъвил атамасига оид алоҳида боб ажратилган бўлиб, ушбу атаманинг луғавий ва истилоҳий маъноларини келтириб, қўлланилиш ўринларига кўра турлича маъноларга эга бўлишини очиб берган. Хусусан, таъвил сўзининг Қуръонда тафсир ва туш таъбири маъносида келганига алоҳида тўхталиб, ушбу маънолар атрофлича таҳлил қилинган. Олимнинг фикрича таъвил тушунчаси ҳар қандай ўринда ҳам мутлақ ижобий маънода қўлланилади. Мақолада яна бир муҳим масала – Ҳаким Термизийда “важҳ” ва “вужуҳ” атамаларининг таъвил билан боғлиқлиги очиб берилган. Чунки “Таҳсил назоир ал-Қуръон” услуб жиҳатидан сўзларнинг ички маъноларини, Қуръон луғатининг ва айни ўринда араб тилининг пурмаънолиги, сўзларнинг омонимияси уларнинг ўзак хусусиятидан келиб чиқиши каби бир қатор муаммоларнинг ечимига бағишланган ва Қуръон атамаларининг моҳиятини очиб беришга йўналтирилган асардир. Ушбу назариянинг тўлиқ амалий ифодаси кейинчалик Имом Мотуридийнинг “Тавилот ал-Қуръон” асарида акс этганини гувоҳи бўлишимиз мумкин.
Copyright (c) 2025 Zafar FAKHRIDDINOV (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ШАРИАТ ВА ТАСАВВУФ: ГЕРМЕНЕВТИК ЁНДАШУВЛАР (Ҳаким Термизий асарларида юридик герменевтика)
Section: Articles Keywords: юридик герменевтика, ҳикмат, зоҳир илми, ботин илми, ал-мисоқ, фиқҳ, Ҳаким Термизий, Имом Шофеий, таъвил, истинбот, ижтиҳод Мақолада ислом ҳуқуқшунослигига оид масалаларга фақиҳлар ва суфийлар ёндашувлари­даги фарқлар муҳокама қилинади. Фақиҳлардан фарқли ўлароқ ислом ҳуқуқшунослиги масалаларнинг маънавий жиҳатларини ҳам қамраб олинишини ёқлаб чиққан суфийлар муқаддас матнларнинг тасав­ву­фий-юридик герменевтикасини кашф қила олдилар. Имом Шофеий “ар-Рисола” асари туфайли ислом ҳуқуқшунослиги герменевтикасининг асосчиси деб баҳолансада, ундан олдин яшаган Абу Ҳанифа ва Имом Молик ҳам ҳуқуқшунослик герменевтикасига доир фаолият олиб борганлар. Уларнинг усул ал-фиқҳга оид ишлаб чиққан қоидалари асосида мазҳабларнинг сон-саноқсиз фиқҳий ҳукмлари чиқарилган. Аммо усул ал-фиқҳ қоидаларини тартибга солиш бўйича Шофеий­нинг “ар-Рисола”си дастлабки ёзма манба, илк қадам бўлгани учун алоҳида эътиборга сазовор бўлгани мақолада ёритилган. Ҳаким Термизий матнларни ҳарфий тушунишдан доим қочиб, таъвил йўлини тутган. У “таъвил” сўзини “бирор масаланинг аввалини излаш, бошидан ўрганиш” деб баён қилган. Термизий ана шундай таъвилларни кўтара оладиган алоҳида олимлар тоифасини қайд этади. Бунда Термизий ал-мисоқ ҳодисасини ўзига хос талқин қилади: Одам Ато яратилгунга қадар одамзот учта босқични босиб ўтган. Биринчи босқичда – Аллоҳ барча одамзотни ҳузурига келтириб уларни Ўз нури билан мунаввар қилди. Шу нурдан насибадорлигига қараб одамлар кофирлар, шаккоклар ва мўминларга ажралди. Иккинчи босқичда – 50 минг йилдан кейин Аллоҳ Одам Атони яратди. Учинчи босқичда – қиёматгача туғиладиган жамики инсонлар руҳидан ал-мисоқ куни аҳд олди.
Copyright (c) 2025 Ibrohim USMONOV (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
МОТУРИДИЙЛИК ТАЪЛИМОТИНИНГБУЮК ИПАК ЙЎЛИ ОРҚАЛИХИТОЙГА ТАРҚАЛИШИ
Section: Articles Keywords: `имон, ақида, калом, «Муробит ал-имон», «Қироат ал-қурро», зотий ва феълий сифатлар, таквин, мукаввин, мукавван. Мотуридийлик таълимотига Абу Мансур Мотуридий асос солган бўлса, унинг давомчилари, шогирдлари таълимотни дунё бўйича тарқалишига замин яратиб бердилар. Жумладан, Абул Муин Насафий ўзининг «Табсират ал-адилла» асари орқали таълимотни янада тизимлаштириб, уни кейинги авлодга содда, равон тилда етказишга ҳаракат қилган. Натижада, ҳанафий мазҳаби негизида мотуридийлик таълимоти ҳанафий мазҳаби тарқалган барча ҳудудларга тарқалиб, олимлар эътирофига ва мусулмонларнинг диққат-марказига тушди. Мотуридийлик таълимоти ислом динидаги фан тармоқлари билан биргаликда маълум шахслар орқали Хитойга ҳам етиб борди. Натижада, Хитойда ҳам мотуридийлик таълимотига асосланган мактаблар, мадрасалар ташкил қилинди. Мақолада Хитой жамиятида ривож топган мотуридийлик таълимотининг хусусиятлари, унинг оқимларга қарши кескин раддиялар билан бойитилгани, таълимот хитойлик мусулмонлар орасида маълум шайхлар орқали тарқатилиши, хитойлик олимларнинг мотуридийлик таълимоти ривожига қўшган ҳиссаси, хитойлик тўрт шайхнинг илмий мероси ва уларда мотуридийлик таълимотининг акс этиши, мотуридийлик таълимотида хитой фалсафасидаги атама ва ибораларнинг қўлланилиши каби мавзулар таҳлил қилинган. Шунингдек, Руҳуддин Юсуфнинг «Муробит ал-имон» асарида келтирилган маълумотлар орқали хитойликларнинг мотуридийлик таълимотида бўлганлари асосланган бўлса, олимнинг «Қироат ал-қурро» китоби орқали хитойлик мусулмонлар ислом динини бухоролик олимлар орқали ўрганганлари, уларга барча жабҳада эргашганлари асослаб берилган.
`имон, ақида, калом, «Муробит ал-имон», «Қироат ал-қурро», зотий ва феълий сифатлар, таквин, мукаввин, мукавван.
Copyright (c) 2024 https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Section: Articles Keywords: Мовароуннаҳр, ҳанафий фиқҳи, ҳадис, ақида, Сирожиддин Ўший, Фарғона, «Фатовои сирожия», «Шарҳу Манзума фи-л-хилоф», «Нисоб ал-ахбор», «Муснаду Анас ибн Молик». XII асрда Мовароуннаҳрда фаолият юритган ҳанафий мазҳаби намоёндаларидан бири Сирожиддин Ўший калом, фиқҳ ва ҳадис соҳаларида салмоқли илмий мерос қолдирган. Олимнинг ақида илмига бағишланган «Бад ал-амолий» асари нафақат Мовароуннаҳр, балки мотуридийлик ақидаси тарқалган барча минтақа мадрасаларида дарслик вазифасини ўтаган. Шу билан бирга, ушбу асар дунёнинг бир неча тилларига ўгирилиб, замонавий тадқиқотчилар томонидан ҳам кенг миқёсда ўрганиб келинмоқда. Олимнинг ақида илмидан бошқа фиқҳ ва ҳадис илмида қолдирган илмий мероси ҳам эътиборга сазовор. Унинг «Фатовои сирожия» асари муаллифдан воқеликда сўралган нодир фатволарни мужассам этиш баробарида, ўзидан олдинги манбаларда келган фатволарнинг энг ишончлиларини саралаб олгани билан ажралиб туради. Мазкур асардан муаллифдан сўнг фаолият юритган кўплаб олимлар томонидан иқтибос олинган. Масалан, «Фатовои оламгирия» фатволар тўпламида «Фатовои сирожия»га уч юзга яқин ўринда, «ал-Баҳр ар-роиқ» ҳамда «Радд ал-мухтор» асарида юздан ортиқ масалада ушбу асарга мурожаат этилган. Шунга кўра, асарнинг ҳанафий мазҳабидаги аҳамияти юқори бўлгани билинади. Сирожиддин Ўшийнинг ҳадис илмига оид «Нисоб ал-ахбор» ҳамда «Муснаду Анас ибн Молик» асарлари мавжуд. «Нисоб ал-ахбор» асарини муаллиф ўзининг «Ғурар ал-ахбор» асаридан қисқартириб олган. Мазкур асарда одоб ва фазилатларга оид 1001та ҳадис жамланган. Олимнинг «Муснаду Анас ибн Молик» асарида эса, муаллифнинг саҳоба Анас ибн Моликка етиб борувчи санадлар орқали ривоят қилган 300дан ортиқ ҳадислар келтирилган.
Мовароуннаҳр, ҳанафий фиқҳи, ҳадис, ақида, Сирожиддин Ўший, Фарғона, «Фатовои сирожия», «Шарҳу Манзума фи-л-хилоф», «Нисоб ал-ахбор», «Муснаду Анас ибн Молик».
ОТРАЖЕНИЕ ТРАДИЦИЙ МЕЦЕНАТСТВА БЛАГОУСТРОЙСТВУ В ЛИЧНОСТИ ХОДЖА АХРАРА ВАЛИ
Section: Articles Keywords: Ходжа Убайдуллах Ахрар, мечеть, Ташкент, Богистан, суфизм, Накшбандия, тарикат (орден), щедрость, сторонник мира и согласия, милосердия и доброты. В статье речь идёт о деятельности Ходжа Ахрара (ХV в) как предводителя тариката накшбандийа, в частности, о заботе жизни простых людей (передача им земли, сокращения взимаемых налогов), примирении Темуридов при их ссоре и.т.д. Ходжа Ахрар являлся одним из выдающихся лидеров суфийского тариката накшбандия, а также крупнейшим политическим деятелем и обладателем одного из самых значительных состояний своего времени. С его именем тесно связано начало активизации политической и экономической деятельности братства накшбандия и распространение его идеологии за пределы Центральной Азии. Ходжа Ахрар был отмечен не только правителями, но и известными учеными и писателями его времени, в том числе Ходжа Фазлуллах Абулайс Самарқанди, Садуддин Кашгари, Саид Касими Анвар, Абдурахман Джами, Алишер Навои и др., те, кто признавал его как «муршиди афак» - руководителем всего мира (выражение Алишера Навои), писал мемуары и труды, посвященные ему, с уважением вспоминали его имя. В статье анализирована история мечети Ходжы Ахрара и его роль в распространении чувств преданности, щедрости, милосердия и доброты среди людей.
Ходжа Убайдуллах Ахрар, мечеть, Ташкент, Богистан, суфизм, Накшбандия, тарикат (орден), щедрость, сторонник мира и согласия, милосердия и доброты.
Section: Articles Keywords: İbn Sa‘d, Tabakat, Mezhep, Şîa, Râfıza. İbn Sa‘d’ın Kitâbu’t-Tabakâti’l-Kebîr isimli eseri tabakat türünün ilk örneği ve erken dönem kaynaklarından biri olması sebebiyle klasik kaynaklar arasında önemli bir yere sahiptir. Sünni kaynaklar içerisinde zikredilen bu eser dönemin siyasi, sosyal ve dini yapısını görme imkânı sunan bilgileri bünyesinde barındırmaktadır. İbn Sa‘d’ın yaşadığı dönem, hicri ikinci asrın sonu ile üçüncü asrın başına tekabül etmektedir. Mezhepler Tarihi açısından bu zaman diliminde mezheplerin ne ölçüde teşekkül ettiği, üzerine çalışılan konular arasındadır. Bu konu doğrultusunda çağdaş araştırmacıların yoğun olarak ilgilendiği soru, Şîa’nın ne zaman teşekkül ettiği, Şii anlayışa ne zaman rastlanıldığıdır. Çok katmanlı bir yapısı olan Şîa’nın teşekkül sürecini belirlemede karşılaşılan sorunun kökeninde, siyasetle iç içe girmiş bir mücadele dönemi üzerinden kendini inşa etmesi, farklı kültürlerden kadim inanışları bünyesinde barındırması, gulat olarak nitelenen aşırı görüşlere sahip grupların da kendilerini Hz. Ali üzerinden meşrulaştırması ve düşüncelerinin merkezine Hz. Ali’yi yerleştirmeleri gibi nedenler bulunmaktadır. İbn Sa‘d’ın Şîa kavramını hangi anlamda ve kimler için kullandığı, Şîa’nın teşekkülü ile ilgili tartışmalara yeni bir boyut kazandırma imkânına sahip olabilir. Bu sebeple bu çalışmada İbn Sa‘d’ın «Şîa» kavramını kullanımı konu edinilmiştir.
Section: Articles Keywords: ижтимоий, социал муаммо,cоциология, патология, анъанавий усул, социал дезорганизация ёндашуви, функционал ёндашув, альтернатив ёндашув, объектив ва конструктив ёндашувлар. Ушбу мақолада ХХI асрга келиб кундан-кунга турли кўринишларда намоён бўлаётган глобал ижтимоий муаммоларга ечимлар топишнинг механизмларидан бири бўлган диний фатво бериш мавзусига доир фикрлар билдирилади. Мақолада ижтимоий муаммоларнинг «жамият тараққиёти учун жиддий таҳдид» солаётган ва ўз ечимларини топишни талаб этаётган масала сифатида намоён бўлаётганлигига эътибор қаратилади ва социология фанининг тадқиқот усуллари қаторида мусулмон жамиятини бошқариш механизмларидан бири сифатида диний фатволарнинг ижтимоий ролига эътибор қаратилиши ҳам долзарб масалалар сирасига киритилиши лозимлиги очиб берилади. Жамиятда тинчлик-барқарорлик бардавомлигини таъминлашда мусулмон уламоларининг, муфтийларнинг чиқараётган фатволари мусулмонлар турмуш тарзини тартибли бошқариш жараёнида алоҳида аҳамият касб этиши таъкидланади. Жаҳоннинг йирик ва машҳур фатво марказлари томонидан чиқарилаётган фатволарнинг муаммолар бўйича пайдо бўлаётган саволларга жавоб беришдаги роли ва ўрни мавзу бўйича амалга оширилган тадқиқот ишлари хулосалари асосида таҳлил қилинади.
ижтимоий, социал муаммо,cоциология, патология, анъанавий усул, социал дезорганизация ёндашуви, функционал ёндашув, альтернатив ёндашув, объектив ва конструктив ёндашувлар.
УСУЛ АЛ-ФИҚҲДА СУННАТ ТУШУНЧАСИ ВА ҲАДИСЛАРНИНГ ДАРАЖАСИГА КЎРА ҚЎЛЛАНИЛИШИ
Section: Articles Keywords: мутавотир, машҳур, оҳод, ҳадис, суннат, усулул фиқҳ, умум, хос. Мақолада суннат атамасининг луғавий ва истилоҳий маънолари ҳамда ислом ҳуқуқида қўлланилиши мазҳаблар ёндашуви мисолида очиб берилган. Бугунги кунда усул ал-фиқҳ илмида қўлланиладиган суннат атамаси расман Имом Шофеийнинг «ар-Рисола» асари ёзилганидан сўнг истеъмолга киритилган. Мақолада бу даврга қадар суннат сўзи ўзининг луғавий ва фиқҳий маъноларида Пайғамбар (с.а.в.) ҳадисларида ва саҳобийлар томонидан қўлланилгани мақолада ёритиб берилган. Суннат атамасини ислом ҳуқуқида қўлланиши борасидаги қарашларни атрофлича таҳлил қилиш бу истилоҳни фиқҳнинг барча соҳаларида тўғри қўллаш учун зарур ҳисобланади. Мақолада ислом ҳуқуқининг асосий манбаларидан бири бўлган суннатда муттасил ҳадисларнинг қўлланилиши очиб берилган. Муттасил ҳадислар ҳанафий мазҳабида мутавотир, машҳур ва оҳод турларга ажратиб ўрганилади. Ҳадисларнинг бундай таснифланиши улардан ижтиҳод жараёнида ҳужжат сифатида фойдаланиш асосларини белгилаб беради.
мутавотир, машҳур, оҳод, ҳадис, суннат, усулул фиқҳ, умум, хос.
ҲАКИМ ТЕРМИЗИЙНИНГ «КИТОБ АС-САЛОТ» АСАРИДА ФИҚҲИЙ МАСАЛАЛАРНИНГ ЁРИТИЛИШИ
Section: Articles Keywords: иллат, тазйиқ, қўлёзма, суфий, оят, ҳадис, Валиюддин, Дор ал-кутуб ал-мисрийя. Мақолада илк ўрта асрлар машҳур суфийси Ҳаким Термизийнинг «Китоб ас-салот» номли фиқҳий асари унинг қўлёзма нусхаси асосида таҳлил қилинади. Ҳозирда Ҳаким Термизийнинг бизгача етиб келган 120га яқин асаридан 60га яқини, 200дан зиёд рисолаларидан айримларигина нашр қилинган, қолганлари эса қўлёзма шаклида жаҳон фондларида сақланмоқда. Шунингдек, Термизийнинг манбаларда номлари келтирилган, лекин ўзи бизгача етиб келмаган яна 30дан ортиқ асари бўлган. Шуни қайд этиш лозимки, алломанинг «йўқолган», деб ҳисобланган асарлари бугунги кунда ҳам жаҳон қўлёзма фондларидан топилмоқда. Мақолада Ҳаким Термизийнинг тадқиқотчилар эътиборидан четда қолган асарларидан бири тадқиқ қилинади. «Китоб ас-салот» асари намоз ибодатининг иллатлари – сабаб, моҳиятлари мавзусига бағишланган. Манбаларда қайд этилишича, Ҳаким Термизий ҳукмларнинг иллатлари ҳамда «хатм ал-авлиё» ҳақидаги мулоҳазалари учун тазйиққа учраган. Мана шу тазйиқ сабабларидан бири бўлиши мумкин бўлган асарнинг бугунги кунда жаҳон қўлёзма фондларида икки нусхаси сақланиб қолган. Тамомила мустақил, деб эътиборга олиниши мумкин бўлган асар, узоқ вақт худди шу мавзудаги Ҳаким Термизийнинг бошқа бир асари – «ас-Салот ва мақосидуҳо» асарининг қисқартма шакли, деб ҳисоблаб келинган. Гарчи, қўлёзмада такрор ва ўхшаш жойлар бўлсада, «Китоб ас-салот» асари «ас-Салот ва мақосидуҳо» асаридан амалий-татбиқий жиҳати билан ажралиб туради. Асарда ҳанафийлик тамойиллари устуворлиги мақолада аниқ матн ва далиллар асосида тақдим этилади. Ҳаким Термизийнинг асардаги усул ал-фиқҳ ва фуру ал-фиқҳга оид хулосалари асосида унинг фиқҳий қарашлари таҳлил қилинади.
иллат, тазйиқ, қўлёзма, суфий, оят, ҳадис, Валиюддин, Дор ал-кутуб ал-мисрийя.
ИСТОРИЧЕСКИЙ И ПРАВОВОЙ АНАЛИЗ ВОЗНИКНОВЕНИя И РАЗВИТИЯ КАЗИЯтов В МАВЕРАННАХРЕ
Section: Articles Keywords: Садр Шахид, Уструшани, Сарахси, Мавераннахр, кази, факих, фикх, мусульманское право. Начиная с X века, в Мавераннахре начинается определенная систематизация отрасли науки фикха. В этот период ученые Мавераннахра начали собирать фетва, относящиеся к ханафитскому мазхабу. Одним из первых ученых, начавших сбор фетва ханафитского мазхаба, был Абу Лайс Самаркандий, который в своих произведениях «ан-Навазил» и «Уйюн аль-масаил» привел фетва предыдущих ученых. Позднее широко стали публиковаться произведения под названиями вакеъат (событие), навозил и фетава. Такие произведения как «аль-Хавий фи-ль-фатава» Мухаммада ибн Ибрахима ибн Ануша Хасирий Бухари (ум. 500/1107 г.), «Мажма аль-фатава» Фахруддина Ахмада ибн Мухаммада ибн Абу Бакра Ханафи (ум. 522/1128 г.), «Фатава садр аш-шахид» Садра Шахида можно отнести к первым произведениям жанра фатава. Из всего этого известно, что с самых древних времён Мавераннахр является одним из очагов мировой культуры. Здесь были выработаны ряд принципов по составлению и оформлению юридических документов, по ведению юридических дел, которые и сейчас являются основой для современной правовой системы. А также, из истории нам известно, что система кази является юридическим учреждением. Однако, до сегодняшнего времени основные принципы их деятельности не нашли научного обоснования. В статье на основе оргинальных рукописных произведений исследуются история и порядок написания документов в казиятах в исламском мире и в Мавераннахре, рассматривается оформление документов в Казихане Самарканда и Бухары и деятельность казиев в X-XIII веков, которые и сейчас являются основой для современной правовой системы.
Садр Шахид, Уструшани, Сарахси, Мавераннахр, кази, факих, фикх, мусульманское право.
ИМОН МАСАЛАСИГА ОИД ТАРИХИЙ ИХТИЛОФЛАР ВА УЛАРНИНГ ЕЧИМЛАРИ
Section: Articles Keywords: Имон, тарихий ихтилофлар, ақидавий масалалар, мотуридийя, мўътазила, ашъария, иқрор, тасдиқ. Ушбу мақолада имон масаласига оид тарихий ихтилофлар ва уларнинг ечимлари ёритилиб, диний эътиқод ва исломий илмлардаги турли ихтилофли масалалар ўрганилади. Мазкур, тадқиқотда муаллиф ислом таълимотларидаги ихтилофларнинг тарихий асосларини кўриб чиқади ва ушбу ихтилофларнинг илмий ва фикрий жиҳатдан турли ечимларини тақдим этади. Мақолада, шунингдек, замонавий исломий жамиятларда ушбу ихтилофларни қандай ҳал қилиш мумкинлиги ҳақида ҳам фикр юритилади. Имон масаласига оид тарихий ихтилофлар, асосан, имоннинг таърифи, асослари ва унинг амаллар билан боғлиқлиги каби масалаларда келиб чиққан. Мисол учун, мўътазила мактаби имонни ақл ва амал билан боғлайди, бироқ аҳли сунна вал жамоа уламолари имонни қалбнинг тасдиғи ва тилнинг иқрори билан чегаралайди.
Имон, тарихий ихтилофлар, ақидавий масалалар, мотуридийя, мўътазила, ашъария, иқрор, тасдиқ.
ҚУРЪОНШУНОСЛИККА ОИД ТАДҚИҚОТЛАР ВА СОҲАДАГИ ЯНГИЧА ЁНДАШУВЛАР ТАҲЛИЛИ
Section: Articles Keywords: Қуръон илмлари, Қуръоншунослик, тафсир, муфассир, Ғарб, Шарқ Қуръоншунослик фани ўзининг тараққиётида бир нечта босқичларни босиб ўтиб, алоҳида фан сифатида шаклланди ва унинг негизида тармоқлар ҳам пайдо бўлди. Ҳозирга келиб Қуръоншуносликка оид ўнлаб соҳалар тадқиқ қилинган. Энг эътиборлиси бу борада янги изланишлар ва демакки янги тармоқлар намоён бўлмоқда. Шу маънода Қуръон билан боғлиқ илмларни унинг ўзига тааллуқли бўлган анънавий илмлар ва замонавий фан-техника ютуқлари сабабли очилиб бораётган илмларга ажратиш ҳолатлари мавжуд. Аслида ҳам ушбу китоб нозил бўлган пайтда унга ҳидоят, дунё ва охират саодатига калит, деб қаралган бўлса, бугунги кунга келиб, уни илмий назария ва кашфиётларга бой манба сифатида ҳам қараш шаклланди. Мазкур мақолада ҳам Қуръонга тааллуқли анъанавий илмларни одатий ёндашувлардан фарқли равишда тақсимлаш ва таҳлил қилишга, Мусулмон олами ва Ғарбдаги изланишларга эътибор қаратилган ҳолда Унда зикр қилинган замонавий билимларга ўрин ажратилган.
Қуръон илмлари, Қуръоншунослик, тафсир, муфассир, Ғарб, Шарқ
ХАТИБ БАҒДОДИЙ АСАРЛАРИНИНГ ИЛМИЙ ТАСНИФИ
Section: Articles Keywords: Хатиб, муҳаддис, муаррих, ҳадис, фиқҳ, ҳофиз, Бағдод, ҳадис усули, ровий, тарих, қўлёзма, Зоҳирия кутубхонаси Мақолада бағдодлик муҳаддис ва муаррих Хатиб Бағдодий ҳаёти ва илмий фаолияти у ёзган асарлар асосида таҳлил қилинади. Муҳаддиснинг ҳадис санади, ҳадис усули, ҳадис ровийлари, ҳадис ёзиб олиш учун қўйилган шартлар, илм сафари, усул ал-фиқҳ, одоб-ахлоқ ва яна бир қанча мавзуларда ёзилган асарлари мавжуд экани аниқланган. Олимнинг ҳадис илми соҳасига қўшган ҳиссаси, у тасниф қилган асарлар классик ва замонавий манбалар асосида атрофлича ўрганилган ҳамда илмий асосда хулоса қилинган. Шунингдек, олимнинг «ал-Фасл лил васл ал-мудраж фин-нақл» асари мудраж ҳадислар бўйича ёзилган биринчи асар бўлса, «ал-Жоме ли одоб ас-соме» асари эса ҳадис ўрганиш ва ўргатишда шогирд ва уларнинг устозлари амал қилиши ва қўллаши лозим бўлган қоида ва усуллар батафсил асослаб берилган энг қимматли илк манба экани асослаб берилади. Ушбу асарлар ҳадисшунослик соҳасидаги биринчи асарлар бўлгани ва бугунги кунгача етиб келганидан Хатиб Бағдодийдан кейинги даврдаги муҳаддислар учун муҳим манба бўлиб хизмат қилган. Бундан ташқари, унинг «ал-Кифоя», «Тариху Бағдод», «ал-Фақиҳ ва ал-мутафаққиҳ», номли асарлари энг машҳур асарлари ҳисобланади. Мазкур мақолада Хатиб Бағдодийнинг ҳадис илми бўйича илмий асосланган қарашлари очиб берилган ҳамда ҳадисшунослик соҳасида ўзига хос янги йўналишни бошлаб бергани асосланган.
Copyright (c) 2026 Nnigora Hakimova, Soliha Yodgorova (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
«КИТОБ АЛ-ОЛИМ ВАЛ-МУТААЛЛИМ» АСАРИ ҲАНАФИЙ МАЗҲАБИГА ОИД ДАСТЛАБКИ АҚИДАВИЙ МАНБА
Section: Articles Keywords: Ақида, усул ад-дин, усул ал-фиқҳ, носих, мансух, санад, қўлёзма, иржо, калом илми, насс «Китоб ал-олим вал-мутааллим» асари ҳанафий мазҳабига оид дастлабки муҳим ақидавий манбаларидан ҳисобланади. Чунки, мазкур асардаги эътиқодий масалалар бевосита ҳанафий мазҳаб асосчиси Имом Абу Ҳанифа ва унинг шогирди Абу Муқотил Самарқандий ўртасида савол-жавоб тарзида баён қилинган. Шу билан бирга, ўтмишда ҳам, ҳозирги кунда ҳам баъзи тоифалар ёки оқимлар ўзларининг нотўғри ақидавий қарашларини исботлаш мақсадида мазкур асар муаллифи Имом Абу Ҳанифа эканига шубҳа билдиради ва бунинг тасдиғи сифатида бир қанча асоссиз фикрларни ўртага ташлайди. Чунки, мазкур асарда уларнинг қарашларига раддиялар берилган. Aҳли сунна уламолари бир нечта қўлёзмаларда келган асарнинг ровийлари санади асосида ҳақиқатда асар муаллифи Имом Абу Ҳанифа эканини исботлаб берганлар. Мазкур асарларнинг қиймати ва муҳимлиги унда баён қилинган эътиқодий масалалар ҳозирги кундаги кўпгина ақидавий ихтилофларга ечим бўлади ҳамда адашган тоифа ва оқимларга раддия бўлади. Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, муаллиф шогирдига мусулмон киши ҳаётида зарур бўлган ва фойдали маслаҳатларини бериш билан бирга маълум ақидавий масалаларда адашган тоифаларнинг хатоларини ҳаётий мисоллар асосида ҳам баён қилган. Шунингдек, ўша даврда эътиқодий масалаларга оид ихтилофлар ҳозирги кунда ҳам такрорланиб турибди. Шу жиҳатдан, асарда баён қилинган эътиқодий масалаларни бугунги кунда оммага тушунарли бўлган услуб ва шаклда шарҳлаш ва изоҳлар бериш соҳа мутахассисларининг олдида турган муҳим вазифалардан ҳисобланади.
Copyright (c) 2026 Soatmurod PRIMOV (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ШАЙБОНИЙ УБАЙДУЛЛОҲХОНГА БАҒИШЛАБ ЁЗИЛГАН АСАРЛАР
Section: Articles Keywords: Шайбоний, Убайдуллоҳхон, шарҳ (изоҳ), ҳошия (суперизоҳ), мазҳаб, ҳанафийлар, фатво, қироат (ўқиш), тажвид, фиқҳ, ғазал, байт, манба, қўлёзма, тошбосма (литография) Ушбу мақолада Шайбонийлар сулоласи ҳукмдори Убайдуллоҳхонга (1533–1540) нисбат берилган асарлар, уларнинг муаллифлари, манба сифатидаги аҳамияти ҳамда бугунги кунгача сақланиб қолган қўлёзмалари таҳлил қилинади. Хусусан, мақолада келтирилган янги илмий маълумотлар асосида Убайдуллоҳхоннинг илмий даражаси, диний-исломий дунёқараши, уламоларга бўлган эътибори ва уламоларнинг унга бўлган муносабати ўрганилади. Убайдуллоҳхон шайбоний ҳукмдорлари орасида олимлар ва адиблар томонидан энг кўп асарлар бағишланган шахслардан бири ҳисобланади. Ушбу асарлардан унинг билими, илмий салоҳияти ва дунёқараши қайси соҳа ва мавзуларга кўпроқ мойиллик билдиргани ҳақида хулоса чиқариш мумкин. Шунингдек, улар орқали Убайдуллоҳхоннинг илмий қизиқишлари ва унинг кутубхонасидаги китоблар доираси аниқланади. Убайдуллоҳхон тахтга расмий равишда ўтиришидан олдин ҳам унга бағишланган бир қатор асарлар яратилган. Шунингдек, унинг исми ҳукмронлиги даврида ёзилган кўплаб асарларнинг сўзбошисида учрайди. Мақолада Убайдуллоҳхонга бағишланган ушбу асарлар нима учун ёзилгани, уларнинг илмий аҳамияти, муаллифлар ҳукмдорнинг эътиборини қозониш учун ёки сиёсий шароит талаби билан ушбу асарларни яратганлиги каби масалаларга жавоб изланади. Шунингдек, ҳукмдор буйруғи асосида ёзилган асарлар ва уларнинг мазмуни ҳақида ҳам маълумот берилади.
Copyright (c) 2026 Hamidulloh Aminov (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Section: Articles Keywords: البشاغري, عصمة الأنبياء, كشف الغوامض, الماتريدية, الحنفية, أهل السنة, ما وراء النهر, العقيدة الإسلامية موضوع هذا البحث هو إلقاء الضوء على إمام من أئمة الماتريدية الأوائل الذين ظلوا مجهولين حتى وقت قريب؛ هو أبو الحسين البشاغري، من علماء القرن الرابع الهجري كما حققناه هنا، وهو صاحب كتاب هام في تاريخ علم الكلام وهو كتاب (كشف الغوامض في أحوال الأنبياء)، والذي لأهميته لخصه نور الدين الصابوني في كتابه المشهورالمسمى (المنتقى من عصمة الأنبياء). تناول البحث التعريف بالكاتب والكتاب مع تحقيقات هامة تزيل الكثير من الأوهام لباحثين والمهتمين. يتكون هذا البحث من نقاط؛ النقطة الأولى: التعريف بأبي الحسين البشاغري، حيث نزيل الأوهام حول تاريخ مولده، ونُعَرِّفُ باسمه، ولقبه، ونسبته، وشيوخه، ونؤكد نسبة كتاب (شرح جمل أصول الدين، لأبي سلمة السمرقندي) إليه، والذي نُشر قبل سنوات منسوبا لمؤلف مجهول. النقطة الثانية: التعريف بكتابه المشهور باسم «عصمة الأنبياء»، فنقوم بالتعريف بالكتاب، ونصحح نسبته إليه من خلال كتب الفهارس، وكشافات المخطوطات، ونبين التاريخ التقريبي لتصنيفه، وسبب تأليفه، وأهم مصادره التي اعتمد عليها في تأليف الكتاب. ثم ختمت بوصف دقيق لمخطوط الكتاب. مع ندرة المصادر المتعلقة بالموضوع لكننا في هذا البحث جمعنا ما وقع تحت أيدينا مع التحليل والنقد فخرج البحث بمعلومات نسحبها متماسكة، ولا نبالغ إن قلنا إن المعلومات المتوفرة في هذا البحث لا توجد في غيره.
Copyright (c) 2026 Ahmad Saad DAMANHURI (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Section: Articles Keywords: Улуғбек мадрасаси, расадхона, Зижи Кўрагоний, Самарқанд, астрономия, Ислом цивилизацияси маркази, маданий мерос, Восифий, Самарқандий, Навоий, Бобур Ушбу мақолада буюк олим ва давлат арбоби Султон Улуғбекнинг ҳаёти, илмий мероси ва Самарқандда барпо этган таълим масканлари хусусида сўз юритилади. Хусусан, Самарқандда 1417–1420 йилларда қурилган Улуғбек мадрасаси ҳақиқий академик марказ сифатида таърифланади. Улуғбек мазкур мадрасанинг ҳар бир жиҳатини шахсан назорат қилган, муаллимлар танловига алоҳида эътибор қаратган. Шоир ва тарихчиларнинг асарларида у олиму фозил, адолатли ва илмпарвар подшоҳ сифатида тасвирланади. Мақолада Ғиёсиддин Жамшид Кошийнинг отасига ёзган мактуби ҳам таҳлил қилиниб, у орқали Улуғбек давридаги илмий муҳит, олимлар ўртасидаги мунозаралар, расадхона қурилиши ва илм-фанга бўлган юксак эътибор ёритилади. Мактубдаги баъзи маълумотлар бошқа манбаларда учрамайдиган ноёб тарихий далиллар ҳисобланади. Шунингдек, Улуғбек томонидан мадраса ва олимларни моддий рағбатлантириш тизими ҳақида батафсил маълумот берилади. Ушбу таҳлиллар орқали Улуғбек фаолиятининг кўпқиррали жиҳатлари, унинг ислом оламидаги ўрни ва илм-фан тараққиётига қўшган ҳиссаси чуқур ёритилади. Мақолада ислом цивилизацияси маркази пештоқига Улуғбек мадрасасидан андоза олиш зарурлиги илмий асослаб, унинг тарихий ва маънавий аҳамиятини очиб берилди.
Copyright (c) 2026 Shahzod Islomov (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ДИНШУНОСЛИК МЕТОДОЛОГИЯСИНИНГ ШАКЛЛАНИШИДА БЕРУНИЙ УСУЛИНИНГ ЎЗИГА ХОСЛИГИ
Section: Articles Keywords: Абу Райҳон Беруний, диншунослик, қиёсий диншунослик, «Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар» асари Беруний бир неча динлар тарихи ва таълимотини ўрганган бўлиб, бизга олим фаннинг турли соҳалари қаторида диншуносликка ҳам салмоқли ҳисса қўшганини, таъбир жоиз бўлса, ушбу фаннинг шаклланишида катта роль ўйнаганини таъкидлаш имконини беради. Шу билан бирга, биз Беруний диншунослигининг ўзига хос томонларини ҳам аниқлаш, ўрганиш зарур деб ҳисоблаймиз. Яъни, у дин масалаларини қандай тамойиллар асосида тадқиқ қилишга уринган? Бу жараёнда у ишонган, таянган, хулосаларга келишида асос вазифасини ўтаган ғоялар қайсилар эди? Уни бошқа диншунослардан ажратиб турадиган ўзига хос жиҳатлар нималардан иборат бўлган? каби саволларга жавоб берилади. Шунингдек, мақолада Беруний томонидан бошқа динларни ўрганишда қўлланилган услублар илк бор илмий ўрганилиб, таснифланган ҳамда бут ва санамлар, урф-одатлар, муқаддас китоблар, яратилиш, руҳ ва жинлар, қибла, дафн маросимлари, диний рамзлар каби масалалар, шунингдек, браҳманлик, буддавийлик, зардуштийлик, монийлик, юнон динлари, яҳудийлик, христианлик, собиийлик, Хоразм динлари, араб кўпхудолиги ва ислом борасида келтирган фикрлари илмий тадқиқ қилинган. Шу сабабли ҳам биз К.Атаман ҳамда Г.Каурларнинг Жеффери томонидан Берунийнинг диншунослиги тўлиқ очиб берилмаган, деган фикрларига (Kemal Ataman, 2008:59) қўшилган ҳолда мақолада Беруний диншунослигининг асосий йўналиши бўлмиш қиёсийлик жиҳатини очиб беришга эътибор қаратдик.
«Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар» асари
Copyright (c) 2026 Zilola Aabdulhayeva, Dildora Nishanova (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ГЛОБАЛЛАШУВ ДАВРИДА ДИНИЙ КСЕНОФОБИЯнинг ОЛДИНИ ОЛИШ АҲАМИЯТИ
Section: Articles Keywords: диний ксенофобия, исломофобия, диний бағрикенглик, эътиқод эркинлиги, виждон эркинлиги, мутаассиблик, ғайриқонуний ташвиқот, тинчлик-тотувлик Бугунги кунда диний ксенофобия ва исломофобия феноменларини тадқиқ этиш, унинг глобаллашув давридаги таъсири ва олдини олиш йўлларини ўрганиш муҳим аҳамият касб этади. Мақолада келтирилган маълумотлар ушбу воқеликларнинг олдини олишга қаратилган бўлиб, мавзуни ёритишда назарий, тарихий, маданий, қиёслаш каби методлардан фойдаланилган. Шунингдек, мақоланинг илмий-эмпирик қисми таққослаш орқали таҳлил қилиш ва маълумотларни саралаш методига асосланади. Мазкур методлар мақоланинг илмий қийматини оширишга ёрдам беради. Диний ксенофобия ва исломофобиянинг олдини олиш борасида амалга оширилаётган саъй-ҳаракатлар, турли халқаро ташкилотлар, шунингдек, Ўзбекистонда дин ва виждон эркинлиги борасида қабул қилинган Қонун ҳужжатлари мисол сифатида келтириб ўтилди. Шунингдек, мақолада келтирилган маълумотлар ва Қонун ҳужжатлари асосан БМТ томонидан турли йилларда қабул қилинган Низомлардир. Дин ва эътиқод эркинлиги масалаларида бағрикенглик ва ўзаро ҳурматга асосланган муносабатлар қўллаб-қувватланиб, диннинг бошқа мақсадларга зид келадиган ҳар қандай қоидаларни жорий қилмаслик муҳим эканлиги таъкидланади. Мақоланинг диний нуқтаи назаридан эса, самовий динларнинг диний эркинлик ва бағрикенглик борасидаги таълимоти, диншуносларнинг фикрлари ҳам таҳлил этилди. Шунинг билан бир қаторда, мақоланинг илмий савиясини ошириш мақсадида турли тил ва йўналишлардаги адабиётлардан фойдаланилди. Диний ксенофобия ва исломофобиянинг зарарли оқибатлари таҳлил этилиб, унинг олдини олишда тавсиялар ҳам берилди. Жумладан, тавсия сифатида диний ксенофобия ва исломофобиянинг олдини олишда турли Қонун ҳужжатлари билан биргаликда инсон ва унинг интеллектуал, маънавий дунёсининг бойлиги орқали эришиш мумкинлиги таъкидланди.
Copyright (c) 2026 Aziza Nosirova (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
INTERPRETATION OF EPIDEMIOLOGICAL ISSUES IN CHRISTIAN AND ISLAMIC SOURCES
Section: Articles Keywords: Christianity, Islam, pandemic, qadar, religious authority, healing, sabr, tawakkul, religious discourse, mental health, COVID-19, public health policy, divine will, socio-religious responsibility This article analyzes the theological and socio-cultural discourse surrounding epidemics in Christianity and Islam, exploring how religious sources and traditions have influenced public health policies during global epidemiological crises, particularly the COVID-19 pandemic. The study focuses on the religious concepts of illness, trial, predestination (qadar), divine will, and human responsibility that shape each tradition’s response to epidemics. These concepts are examined through primary religious texts such as the Qur’an, Hadith, the Bible, and the writings of the Church Fathers. In Islamic sources, notions such as destiny (taqdir), patience (sabr), trust in God (tawakkul), healing (shifa), and the importance of cleanliness (taharah) are presented as key elements in maintaining both physical and spiritual resilience during outbreaks. In the Christian tradition, religious practices rooted in divine mercy, repentance from sin, purification through suffering, and service to the community are explored. The article critically evaluates the statements, fatwas, and guidelines issued by religious authorities from both traditions during the pandemic and discusses their socio-political implications for health policy. The study also investigates the influence of religious leaders on the social climate, their role in shaping collective consciousness, and their contribution to preserving social solidarity in times of crisis. Special attention is given to the psychological and emotional impact of religious discourse and rituals, particularly their function in promoting mental health and reducing stress among believers.
Copyright (c) 2026 Lazizakhon Alidjanova (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ЯПОНИЯДА ДАВЛАТ ВА ДИН МУНОСАБАТЛАРИНИНГ ТАРИХИЙ ВА ЗАМОНАВИЙ АСОСЛАРИ
Section: Articles Keywords: Кожики, Ниҳон Сёки, ками, Маданият ишлари бўйича агентлик, «Диний юридик шахслар тўғрисида»ги қонун Мазкур мақолада Япония давлатчилиги тарихида турли динларнинг тарқалиш жараёни, ушбу жараёнга империя сиёсатининг таъсири ҳамда маҳаллий эътиқод – синтоизмнинг давлат ислоҳотларидаги ўрни ва вазифаси атрофлича таҳлил этилган. Синтоизм Япония маданияти ва сиёсий тизимида нафақат марказий диний тизим сифатида, балки шаҳар ва қишлоқ миқёсидаги анъанавий тузилмаларни бирлаштирувчи, инсоний ва ижтимоий якдилликни таъминловчи омил сифатида намоён бўлгани кўрсатилади. Шунингдек, мамлакатда иккинчи муҳим конфессия ҳисобланган буддавийликнинг Япония маънавий ҳаётидаги янгилик сифатидаги ўрни, Хитой маданиятининг келишига воситачилик қилгани ва ижтимоий-сиёсий жараёнларга таъсири каби уч асосий жиҳатига алоҳида эътибор қаратилган. Буюк географик кашфиётлар туфайли Японияга христианлик кириб келди, айниқса, католиклик таълимотини тарғиб қилган изуит роҳиблари орқали аҳоли томонидан қабул қилина бошлади. Бу жараёнда христианлик рамзлари маҳаллий буддавий ва синтоист анъаналар билан сингдириб борилган, масалан, Будда бутлари Исо Масиҳ тимсолига, «ками»лар эса 12 апостолга тенглаштирилган. Японияда ислом динининг пайдо бўлиши XVIII аср бошларига тўғри келади. Маҳаллий аҳоли ислом ҳақида илк маълумотларни христиан миссионерлари орқали олган. Айрим тадқиқотчилар исломий тушунчаларни япон анъаналари билан уйғунлаштиришга ҳаракат қилганлар.
«Диний юридик шахслар тўғрисида»ги қонун
Copyright (c) 2026 Odiljon ERNAZAROV (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Қадимги давр ва илк ўрта асрларда Уструшана аҳолиси ҳаётида динларнинг ўрни
Section: Articles Keywords: Ўрта асрлар, Уструшана, Зомин, буддавийлик, Фарн, тотем, ҳайвон, бўри, зиёратгоҳ, динлар, шаман, эътиқод, удумлар Мазкур мақолада қадимги Уструшана аҳолиси эътиқод қилган диний-маънавий қадрият­ларнинг хилма-хиллиги таҳлил этилади. Муаллиф ушбу ҳудудда ибтидоий эътиқод шаклларидан бошлаб, тотемизм, шомонизм, монийлик, зардуштийлик, буддавийлик ва насронийлик каби диний қарашларнинг тарихий шаклланишини изоҳлайди. Хусусан, ҳайвонларга сиғиниш ва уларни тотемик тимсол сифатида қабул қилиш ҳолатлари кенг ёритилган. Ит, бўри, айиқ, қуш, илон, қоплон, тоғ эчкиси, от, ҳўкиз ва бақа сингари ҳайвонлар тасвири диний эътиқодлар ва урф-одатларда қандай ифода топгани тарихий ва этнографик далиллар асосида кўрсатиб берилади. Ит ва бўри тотемларининг ҳимоя функцияси, инсон руҳи билан боғлиқлиги, ҳўкиз ва отнинг эса фаровонлик ва ҳокимият рамзи сифатидаги ўрни алоҳида таъкидланади. Айниқса, ит тотемининг «ит кўйлак», «ит кўрпа» каби иборалар орқали болалар ва ёш оилаларга оид урф-одатлардаги роли кўрсатиб ўтилади. Бўри тотеми эса туркий халқларнинг генеологиясида муҳим ўрин эгаллаган бўлиб, қадимги турк давлатлари ва Уструшана афшинлари маданиятида чуқур акс этгани қайд этилади. Шунингдек, мақолада ҳўкиз тотемининг Маҳабҳарата эпоси ва Гопадшоҳ тимсоли билан алоқадорлиги, отларнинг ижтимоий ва диний мавқеи, тоғ эчкиси, бақа ва бошқа тотемларнинг деҳқончилик, ҳосилдорлик ва ёвуз руҳлардан ҳимоя каби диний функциялари таҳлил этилади.
Copyright (c) 2026 Muslim Atayev (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Саййид Бурҳониддин Термизийнинг салжуқий адабиётида тутган ўрни
Section: Articles Keywords: Мовароунннаҳр, Онадўли, маърифат, манбашунослик, Термизий, Султон Валад, тасаввуфий манбалар, генезис Ушбу мақолада буюк мутасаввиф, тасаввуф таълимотининг намоёндаси, Мовароуннаҳр тасаввуф мактабининг йирик вакили Саййид Бурҳониддин Муҳаққиқ Термизийнинг ҳаёти, илмий-маънавий фаолияти ва ирфоний мероси атрофлича таҳлил қилинади. Унинг суфийликдаги ўрни, мазмунан бой ва руҳий тарбияга асосланган мероси нафақат Марказий Осиёда, балки ислом оламининг турли минтақалари, жумладан, Онадўлига ҳам кенг таъсир кўрсатгани ёритилади. Мақолада алоҳида равишда Саййид Бурҳониддин Термизийнинг Онадўлининг буюк арбоблари – Мавлоно Жалолиддин Румий ва Султон Валад шахсияти ва ижодига кўрсатган бевосита ва билвосита таъсири илмий асосда тадқиқ этилади. Хусусан, Мавлоно Жалолиддин Румийнинг «Маснавийи маънавий», «Фийҳи мо фийҳи» каби асарлари ҳамда Султон Валаднинг «Валаднома», «Рубобнома», «Маориф» каби ирфоний асарларида Саййид Бурҳониддин Термизийнинг руҳий тарбияси, иршод услуби ва таълимотнинг таъсири аниқ намоён бўлиши кўрсатиб берилади. Ушбу асарларда устоз-шогирд муносабатлари, суфиёна тарбиянинг методологик асослари, қалбни поклаш, комиллик сари интилиш каби мавзулардаги умумийлик ва уйғунликлар таҳлил этилади. Мақоланинг яна бир муҳим жиҳати – Саййид Бурҳониддин Термизий ва Султон Валад қаламига мансуб «Маориф» асарларини қиёсий матншунослик ва ирфоний таҳлил асосида ўрганишга бағишланган. Ушбу икки асардаги мавзулар доираси, адабий-услубий хусусиятлар, луғавий ва иборавий қурилиш, ирфоний символлар ва маънавий тарбия билан боғлиқ ғоялар ўзаро солиштирилади. Шундай қилиб, икки мутафаккирнинг асарлари ўртасидаги методологик умумийликлар ва фарқли жиҳатлар очиб берилади.
Copyright (c) 2026 Karomiddin JAMAHMATOV (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
АҚИДАВИЙ АСАРЛАР ОРАСИДА «ШАРҲ ТАЖРИДАЛ-калом»НИНГ ЎРНИ ВА УСЛУБИ
Section: Articles Keywords: Шарҳ Тажрид ал-калом, Қозихон Самарқандий, калом, ақида, мотуридийлик, ашъарийлик, мантиқ, методология Мақола Али Қушчининг «Шарҳ Тажрид ал-калом» асарининг манбавий асосларини, унинг илмий аҳамиятини ва тарихий контекстини ўрганишга бағишланган. Асар, у яратган замон ва макон доирасида муҳим аҳамиятга эга бўлиб, калом илмини чуқур таҳлил қилиш орқали ўзининг илмий қийматини очиб берган. Қушчи ўз асарида фойдаланган муҳим манбалар, жумладан, Носириддин Тусий, Фахриддин Розий, Саъдиддин Тафтазоний ва бошқа олимларнинг асарлари, унинг илмий меросига қандай таъсир қилганини кўрсатади. Али Қушчи Тусий ва Розий каби ўрта аср ислом олимларининг нуқтаи назарларини ўзлаштириб, ўзига хос илмий ва тафаккурий позиция шакллантирди. Али Қушчининг «Шарҳ Тажрид ал-калом» асарини тадқиқ қилиш орқали, нафақат унинг ўзига хос илмий меросини, балки унинг кейинги давр илмий мактаблари ва уларнинг ривожланишига таъсирини ҳам ўрганиш мумкин. Мақола, асар ҳақида олдин тақдим этилган илмий изланишлар, шарҳлар, муаллифнинг ўзига хос услуби ва методологиясини ҳам ёритади. Шунингдек, мақола, Али Қушчининг асари ёрдамида у ўрганган илмий мероснинг қийматини ва унинг ақида ва калом илми соҳасидаги ўрнини ҳам ёритиб беради. Асар, нафақат илмийлик жиҳатидан, балки тарихий, маданий ва диний контекстда ҳам муҳим аҳамиятга эга бўлиб, у орқали ўрта асрларнинг исломий тафаккури ҳақида чуқурроқ тасаввур ҳосил қилиш мумкин. Қушчининг методологияси ва улкан илмий салоҳияти унинг асарларининг тафсилий шарҳларига бўлган талабни оширган ва бу шарҳлар асарнинг келажакдаги илмий ривожига бевосита таъсир кўрсатган.
Copyright (c) 2026 Jahongir Tohirov (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
МАЪНАВИЙ МЕРОСИМИЗДА ДИНЛАРАРО ТОТУВЛИК ВА БАҒРИКЕНГЛИК ТАЛҚИНИ
Section: Articles Keywords: таълим, маърифат, радикализм, жаҳолат, миллий ғоя, динийлик, бағрикенглик, маънавият, ҳуқуқий онг, давлат, демократик, ҳуқуқийлик, ижтимоийлик, дунёвийлик, тинчлик Ўзбекистон ҳудуди тарихан турли динларга эътиқод қилувчи халқлар ва этник гуруҳлар учун муқим маскан бўлиб келган. Минтақанинг ижтимоий-маданий тузилишида динлар ва элатлар ўртасидаги ўзаро мулоқот, бағрикенглик ва ҳамжиҳатлик анъаналари устувор ўрин тутади. Бу ҳолатни тарихий манбаларда турли даврлар контекстида қайд этилган қатор далиллар тасдиқлайди. Ўтмишда ва ҳозирда ҳам жамиятда мавжуд турли конфессиялар ўртасида муайян устунликка йўл қўйилмаган, балки ҳар бирига эътиқод эркинлиги таъминланган ҳолда, диний хилма-хиллик мувозанатли ва инклюзив ижтимоий барқарор муҳит намоён бўлиб келган. Халқлар ва миллатлар ўзаро ҳурмат, динлараро муроса ва маданий мулоқот асосида биргаликда ҳаёт кечиришган. Бу эса Ўзбекистонда бағрикенглик ва диний плюрализмнинг мустаҳкам илдиз отганидан далолат беради. Ушбу мақолада Ўзбекистонда миллий меросимиз асосидаги диний бағрикенглик тамойиллари ҳамда демократик жамият қуриш жараёнларида ёшлар тарбиясида диний экстремизм ва терроризмга қарши курашнинг маънавий-маърифий ва ҳуқуқий асослари ҳақида фикр юритилган. Шунингдек, мақолада Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг маърузаларида кўтарилган ёшлар таълими ва тарбияси билан боғлиқ долзарб масалалар ўрганилган. Президент илгари сурган фикрлар асосида ёшлар тарбиясида экстремизм ва радикализмга қарши курашнинг маънавий-маърифий ва ҳуқуқий асосларини шакллантириш ҳақида фикр юритилган ҳамда бу борада энг муҳим омил жаҳолатга қарши маърифат билан курашнинг аҳамияти ҳам таҳлил қилинган.
Copyright (c) 2026 Nigora Yusupova (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
«Ta’vilot al-qur’on» asarida oyatlar sababi nuzulining rivoyat qilish uslublari
Section: Articles Keywords: Moturidiy, Qur’on, oyat, sababi nuzul, rivoyat, lafzan, ma’nan Maqolada Imom Moturidiyning «Ta’vilot al-Qur’on» asarida sababi nuzul rivoyatlari ikki asosiy shaklda ifodalangani: lafzan (so‘zma-so‘z) va ma’nan(mazmunan) yoritilgan. Lafzan rivoyatlar, ya’ni aynan so‘zma-so‘z keltirilgan rivoyatlar kamroq uchraydi. Masalan, Hasan Basriydan keltirilgan rivoyatda, musulmonlar o‘rtasidagi kelishmovchilir sababli «Agar, mo‘minlardan ikki toifa o‘zaro urushib qolsalar, darhol ular o‘rtasini isloh etingiz!», oyati nozil bo‘lgani aytiladi. Masalan, Badr asirlari haqida bo‘lgan rivoyatlarda tafsilotlar to‘liq keltiriladi. Ushbu uslub Imom Moturidiyning rivoyatlarning muhim qismlarini batafsil taqdim etganini ko‘rsatadi. Ma’nan rivoyatlar, ya’ni mazmunan keltirilgan rivoyatlar ko‘proq uchraydi. Misol uchun, Abu Tolibning vafoti bilan bog‘liq rivoyatlarda sababi nuzul qisqacha bayon etilgan. Imom Moturidiyning tafsir uslubida rivoyatlarni qisqartirishda, u «أو نحو هذا من الكلام» (yoki shu kabi so‘zlar) kabi iboralarni ishlatgan. Ba’zan esa «و في الحديث طول» (va gap uzun) kabi iboralar orqali rivoyatlarning batafsil qismlarini qisqartirgan. Demak, u ba’zan, ma’lumotni to‘liq berishdan ko‘ra, qisqartirilgan va mazmunni saqlangan matnlarni afzal ko‘rgan. Maqolada, Moturidiyning «Ta’vilot al-Qur’on» asarida sababi nuzul rivoyatlarining uslubiy yonda­shuvini ko‘rishimiz mumkin.
Copyright (c) 2025 Moturidiylik https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
МАҲМУД ҒАЗНАВИЙ ВА ҚОРАХОНИЙЛАР ЎРТАСИДАГИ СИЁСИЙ АЛОҚАЛАРНИНГ АРАБ ҲАМДА ФОРС ТИЛИДАГИ МАНБАЛАРДА ЁРИТИЛИШИ
Section: Articles Keywords: Турон, сулола, ғазнавийлар, султон Маҳмуд, қорахонийлар, хоқон, элак, элчи, Жархиён кўприги, халифа, мактуб, лақаблар Султон Маҳмуд даврида ғазнавийларнинг қорахонийлар сулоласи билан сиёсий алоқалари тўғрисидаги маълумотлар манбаларда келтирилган бўлсада, бироқ бу масаланинг тизимли таҳлили ўзбек тарихчилигида деярли ишланмаган. Масаланинг аҳамияти 997 – 1030 йиллар оралиғида, яъни Сабуктегиннинг ўғли Маҳмуд етакчилиги даврида Турон ҳудудлари бошқарувини қўлга олиш учун ғазнавийлар ва қорахонийлар ўртасида кечган жараёнлар, жумладан, минтақа бошқарувини қўлга олишдаги ўзаро рақобат, ҳарбий ҳамкорлик ва тўқнашувлар, элчилар алмашинуви, сулҳ-никоҳ муносабатлари ҳамда бу жараёнларга таъсир кўрсатган ички ва ташқи омилларни ўз ичига олгани билан белгиланади. Ушбуларни ёритувчи манбалар ҳам ўзига хос бўлиб, улар ўрта асрларнинг турли даврларида, араб ва форс тилларида ижод этган Утбий, Байҳақий, Гардизий, Ибн Халликон, Кайковус, Низомулмулк, Ибн Асир, Мирхонд ва шу каби бошқа ёзувчиларга тегишлидир. Ғазнавийлар сулоласининг етакчиси султон Маҳмуд қорахонийлар сулоласи вакиллари Аҳмад Тўғонхон, Наср Элак, Али Тегин, Арслонхон Мансур, Юсуф Қодирхон билан баъзида уруш, баъзида эса тинчлик ҳолатида бўлди. Ўртадаги ҳудудлар даъвоси, ерлик халқнинг султондан ёрдам сўраб қилган мурожаати, Бағдод халифаларининг гиж-гижлаш сиёсати ва бошқа шу каби омиллар тўқнашувларга сабаб бўлди. Чегаралар хавфсизлигини таъминлаш, ички қаршиликларни бостиришда ўзаро ёрдамлашув ҳамда динни ёйиш байроғи остида ғазнавийларнинг жанубга, қорахонийларнинг шарқ ва шимолга йўналиши эса икки сулоланинг бош етакчилари ўртасида бир неча бор тинчлик ва бирлик битимлари тузилишига сабаб бўлди. Бу битмлар кўпчилик ҳолатда никоҳ келишувлари билан мустаҳкамланди.
Copyright (c) 2025 Samariddin Nurmuhamedov (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
“РАСМ АЛ–МУСҲАФ” ва унинг ўзига ХОС ЖИҲАТЛАРИ
Section: Articles Keywords: Қуръони карим, Усмон мусҳафи, “расм ал-мусҳаф”, ваҳий, ҳазф, зиёда, бадал, ҳамза, фасл ва васл “Pасм ал-мусҳаф” деганда Халифа Усмон ибн Аффон бошчилигида кўчиртирилган мусҳафларнинг имло услуби назарда тутилади. “Расм ал-мусҳаф”нинг аҳамияти шундаки, қадимдан барча мусулмон уламолари Қуръони каримни фақатгина ушбу имло йўсинида ёзиш вожиблигини таъкидлаб келганлар. Бироқ, ушбу имло ваҳий орқали қайд этилганми ёки саҳобаларнинг билимлари асосидами, деган фикрда олимлар турли хил қарашларни билдирганлар. Кўпчилик Қуръон имлоси саҳобаларнинг билим ва тажрибалари асосида, айни вақтда ваҳий назоратида вужудга келганини таъкидлайди. “Расм ал-мусҳаф”нинг жорий имлодан фарқли жиҳатлари мавжуд бўлиб, бу фарқлиликни тадқиқотчилар турлича изоҳлаганлар: 1. Айрим олимлар, жумладан, кўпчилик шарқшунослар “расм ал-мусҳаф”даги хусусиятларни саҳобаларнинг хатни яхши билмаганлари сабабли вужудга келган, деган даъвони қилган. 2. Бир гуруҳ олимлар “расм ал-мусҳаф”нинг хусусиятларини илоҳий сир‑асрорларга боғлаб, уларни ботиний изоҳлашга уринганлар ва бу масалада чуқур кетганлар. Бу фикр илмий асосга эга эмас. 3. “Расм ал-мусҳаф”да кузатиладиган хусусиятлар ўша даврдаги имло қоидалари ва кўникмаларининг тақозоси бўлган. Қадимги мутахассис олимлар ва замонавий тадқиқотчилар ушбу фикрни қўллаб‑қувватлаганлар. Илмий изланишлар ҳам шуни кўрсатмоқда.
Copyright (c) 2025 Hasankhon Abdumajitov (Author) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0