ШАЙБОНИЙ УБАЙДУЛЛОҲХОНГА БАҒИШЛАБ ЁЗИЛГАН АСАРЛАР

Hamidulloh Aminov

doi:10.47980/md79js11

Authors

Hamidulloh Aminov Doctoral Researcher of the Institute of Oriental Studies named after Abu Rayhan Beruni, Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan, Senior Research Fellow; PhD in History

DOI:

https://doi.org/10.47980/md79js11

Keywords:

Шайбоний, Убайдуллоҳхон, шарҳ (изоҳ), ҳошия (суперизоҳ), мазҳаб, ҳанафийлар, фатво, қироат (ўқиш), тажвид, фиқҳ, ғазал, байт, манба, қўлёзма, тошбосма (литография)

Abstract

Ушбу мақолада Шайбонийлар сулоласи ҳукмдори Убайдуллоҳхонга (1533–1540) нисбат берилган асарлар, уларнинг муаллифлари, манба сифатидаги аҳамияти ҳамда бугунги кунгача сақланиб қолган қўлёзмалари таҳлил қилинади. Хусусан, мақолада келтирилган янги илмий маълумотлар асосида Убайдуллоҳхоннинг илмий даражаси, диний-исломий дунёқараши, уламоларга бўлган эътибори ва уламоларнинг унга бўлган муносабати ўрганилади.
Убайдуллоҳхон шайбоний ҳукмдорлари орасида олимлар ва адиблар томонидан энг кўп асарлар бағишланган шахслардан бири ҳисобланади. Ушбу асарлардан унинг билими, илмий салоҳияти ва дунёқараши қайси соҳа ва мавзуларга кўпроқ мойиллик билдиргани ҳақида хулоса чиқариш мумкин. Шунингдек, улар орқали Убайдуллоҳхоннинг илмий қизиқишлари ва унинг кутубхонасидаги китоблар доираси аниқланади.
Убайдуллоҳхон тахтга расмий равишда ўтиришидан олдин ҳам унга бағишланган бир қатор асарлар яратилган. Шунингдек, унинг исми ҳукмронлиги даврида ёзилган кўплаб асарларнинг сўзбошисида учрайди. Мақолада Убайдуллоҳхонга бағишланган ушбу асарлар нима учун ёзилгани, уларнинг илмий аҳамияти, муаллифлар ҳукмдорнинг эътиборини қозониш учун ёки сиёсий шароит талаби билан ушбу асарларни яратганлиги каби масалаларга жавоб изланади. Шунингдек, ҳукмдор буйруғи асосида ёзилган асарлар ва уларнинг мазмуни ҳақида ҳам маълумот берилади.

References

Абдуллаев И., Хикматуллаев Х. (1969). Самарқандлик олимлар. Тошкент: «Фан».

Абдураҳмон Жомий. (1885). Шарҳи форсии Мухтасари Виқоя (1-2 жуз). Деҳли: «Наволкишвар».

Али ибн Муҳаммад Али ал-Хоразмий. Фатовои Алийя. ЎзР ФА ШИ қўлёзмаси, № 4833/IV.

Аминов, Х. (2013). «Жоме ар-румўз» ханафийлик фиқҳидаги эътиборсиз манбами? Шарқшинослик, № 16.

Аминов Ҳ. (2012). Али ибн Муҳаммад Али ал-Хоразмий ҳаёти ва ижоди хусусида ilk маълумотлар. In «Марказий Осиё халқлари тарихи манбашунослиги ва тарихнавислиги масалалари» Республика IV илмий-назарий конференциясининг материаллари. Тошкент: «Тошкент Давлат Шарқшинослик институти».

Аминов Ҳ. (2021). Шамсиддин Муҳаммад Кўҳистоннийинг илмий мероси. In «Ўзбекистонда ислом маданияти, тарихи ва санъатини ўрганишнинг янги истиқболлари» мавзуси асосида академик Убайдулла Каримов хотирасига бағишланган 2021 йил май ойида Тошкентда бўлиб ўтган халқаро конференция мақолалар тўплами. Истанбул: «IRSICA».

Аминов Х.А. (2023). Убайдуллоҳхонга бағишлаб ёзилган фиқхий асарлар. «Ислом тафаккури» журнали, 1-махсус сон.

Асомиддин ал-Исфаройний. (2019). Шарҳ ал-Асом ʼала Кофия ибн ал-Ҳожиб (Таҳқиқ: Муҳаммад Босил). Байрут: «Дор ал-кутуб ал-илмийа».

Асомиддин, Исфаройний. Ҳошия ʼала Шарҳ ал-Виқоя. ЎзР ФА ШИ қўлёзмаси, № 11457.

Аҳмади, Жомий. (2011). Мифтоҳ ан-нажот. Истанбул: «Ҳақиқат китабеви».

Ёрмуҳаммад Самарқандий. Қавоид ал-Қурʼон. ЎзР ФА ШИ қўлёзмаси, № 3354/I.

Ёрмуҳаммад, Самарқандий. Китоб ал-мuфрада. ЎзР ФА ШИ қўлёзмаси, № 2451.

Жалолиддин Маҳмуд Самарқандий. (1900). Шарҳи Мухтасари Виқоя. Тошкент: «Порцев».

Зайн ад-дин Васифий. (1961). Бадаи ал-вақои (Том I, Критичесий текст, введение и указатели А.Н.Болдырева). Москва: «Изд.восточной литературы».

Зайниддин Восифий. (1950). Бадоеʼ ул-вақоеʼ. Ж. 1. Теҳрон: «Интишороти бунёди фарханги Эрон».

Исматуллаев А.Т. (2020). XIX аср охири – XX аср бошларида Туркистон ҳудудида яратилган тажвид илмига оид манбалар. Исломшунослик фанлари бўйича философия доктори (PhD) илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация. Тошкент: «Ўзбекистон Халқаро Ислом Академияси».

Қозӣ Азизон. Сездах гандж. ЎзР ФА ШИ қўлёзмаси, № 2574/IV.

Қозизода Шариф мақдум ибн Абдураҳим Бухорий. (1909). «Жомеʼ ар-румўз»га сўзбоши. «Жомеʼ ар-румўз»нинг Қозон нашри.

Махдуми Аъзам Косоний. Воқеаи ҳаққония. ЎзР ФА ШИ қўлёзмаси, № 2780/XXIV; 13273/I; 501/XXV; № 501/XXIV; 501/XIV.

Мир Саид Муҳаммад Самоний. Азкор ал-азкийо. ЎзР ФА ШИ қўлёзмаси, № 7582/IV.

Муҳаммад ибн Бобо Самарқандий. Равзат ал-воʼизин. Санкт-Петербург Шарқшинослик институти қўлёзмаси, № S 669; S 1397.

Муҳаммад Салоҳ. Шарҳи Мухтасари Виқоя. ЎзР ФА ШИ қўлёзмаси, № 10669.

Ражабов Қ., Очилов Э. (2011). Убайдуллоҳхон. Тошкент: «Абӯ Матбуот-Консалт».

Садриддин Салим Бухорий. (2006). Икки юз етмиш етти пир. Бухоро: «Бухоро» нашриёти.

Собрание восточных рукописей Академии наук Узбекской ССР (СВР). (1987). Том XI. № 7567-7568. Тошкент: «Фан» нашриёти.

Собрание восточных рукописей Академии наук Узбекской ССР (СВР). (1957). Том IV. № 2917. Тошкент: «Издательство академии наук Узбекской ССР».

Туҳфати Убайдуллоҳхон фи-л-калом. ЎзР ФА ШИ-1, № 8221/III.

Фазлуллоҳ ибн Рўзбеҳон Исфаҳоний. (1966). Сулук ал-мулук. Ҳайдаробод: «Мажлиси махтутоти форсия».

Фазлуллоҳ ибн Рўзбеҳон Исфаҳоний. Маноқиби Абдуҳолиқ Гʼиждувоний. ЎзРФА ШИ қўлёзмаси, № 3844/XVI.

Ҳасанхожа Нисорий. (1993). Музаккари аҳбоб (Форс тилидан Исмоил Бекжон таржимаси). Тошкент: «Абдулла Қодирий номидаги Халқ мероси нашриёти».

Ҳожи Халифа. (1941). Кашф аз-зунун (2-жилд). Истанбул: «Маориф матбааси».

Ҳофизи Калон. ал-Муфрада ал-муфида. ЎзР ФА ШИ қўлёзмаси, № 2945.

Ҳошият Асом Исфаройний ʼала Тафсир ал-Байзовий. (2015). Эъдод ат-Толиба Зубайда Ҳусайн Муҳаммад. Сурия: «Жомеʼа Дамашқ».

Шамсиддин Муҳаммад Кўҳистоний. (1909). Жомеʼ ар-румўз (I-жуз). Қозон: «Каримий».

Шамсиддин Муҳаммад Кўҳистоний. Табйини дори ҳарб ва дори ислом. ЎзР ФА ШИ қўлёзмаси, № 9060. 293б-варақ.

Abdulkadir Macit. Şeybani Özbek hanları ve Nakşibendilik // Motif Akademi Halkbilimi Dergesi. 2014-2 (Temmuz-Aralık). Türkiye, 2014. s. 12.

Aminov H. Ali Harizmi’nin Fevaid Eseri: Hükümdarlar için Düsturu’l-Amel // Uluslararası Orta ve Batı Asya’da Yönetim Kültürü Sempozyumu tebliğleri. İstanbul, 21-23 Ekim, 2015. ss. 28-29.

Ümit Gedik. Fazlullâh b. Rûzbihân-i Hunjî ve Mihmân-nâme-i Buhârâ’sı üzerine bir değerlendirme // Ankara Üniversitesi Şarkiyat Mecmuası, sayı 32 (2018-1). s. 112.

Üzeyir Aslan. 16. yy. Çağatay Şairi Sânî-Efserî’nin Şiirlerinde Ubeydullah Han // Dîvân Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 6 (6). İstanbul, 2011. ss. 1-10.

Ahmed Ateş. (1965), Ubeydullah Han’ın Bilinmeyen Mensur Bir Eseri – Tarcama-i Ḳavā‘id al-Ḳur’ān va favā’id al-Furḳān // Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 12. İstanbul.

Talip Yıldırım. «Ubeydullah Han: Risâle-yi Fî-Ḥakk-ı Mesâil-i Vużû» // Türklük Bilimi Araştırmaları. İstanbul, 2003.

İsmail Poğso Bağdâdî. (1951). Hadiyatü’l-ʿârifîn (1. cilt). İstanbul: Maʿârif.