«КИТОБ АЛ-ОЛИМ ВАЛ-МУТААЛЛИМ» АСАРИ ҲАНАФИЙ МАЗҲАБИГА ОИД ДАСТЛАБКИ АҚИДАВИЙ МАНБА

Soatmurod PRIMOV

doi:10.47980/vq46f560

Authors

Soatmurod PRIMOV Doctor of Philosophy (PhD) in Islamic Studies, Vice-Rector for Scientific Affairs and Research, Tashkent Islamic Institute named after Imam Bukhari, Zarqaynar 18-berk Street, Building 47, 100002, Tashkent

DOI:

https://doi.org/10.47980/vq46f560

Keywords:

Ақида, усул ад-дин, усул ал-фиқҳ, носих, мансух, санад, қўлёзма, иржо, калом илми, насс

Abstract

«Китоб ал-олим вал-мутааллим» асари ҳанафий мазҳабига оид дастлабки муҳим ақидавий манбаларидан ҳисобланади. Чунки, мазкур асардаги эътиқодий масалалар бевосита ҳанафий мазҳаб асосчиси Имом Абу Ҳанифа ва унинг шогирди Абу Муқотил Самарқандий ўртасида савол-жавоб тарзида баён қилинган. Шу билан бирга, ўтмишда ҳам, ҳозирги кунда ҳам баъзи тоифалар ёки оқимлар ўзларининг нотўғри ақидавий қарашларини исботлаш мақсадида мазкур асар муаллифи Имом Абу Ҳанифа эканига шубҳа билдиради ва бунинг тасдиғи сифатида бир қанча асоссиз фикрларни ўртага ташлайди. Чунки, мазкур асарда уларнинг қарашларига раддиялар берилган. Aҳли сунна уламолари бир нечта қўлёзмаларда келган асарнинг ровийлари санади асосида ҳақиқатда асар муаллифи Имом Абу Ҳанифа эканини исботлаб берганлар. Мазкур асарларнинг қиймати ва муҳимлиги унда баён қилинган эътиқодий масалалар ҳозирги кундаги кўпгина ақидавий ихтилофларга ечим бўлади ҳамда адашган тоифа ва оқимларга раддия бўлади. Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, муаллиф шогирдига мусулмон киши ҳаётида зарур бўлган ва фойдали маслаҳатларини бериш билан бирга маълум ақидавий масалаларда адашган тоифаларнинг хатоларини ҳаётий мисоллар асосида ҳам баён қилган. Шунингдек, ўша даврда эътиқодий масалаларга оид ихтилофлар ҳозирги кунда ҳам такрорланиб турибди. Шу жиҳатдан, асарда баён қилинган эътиқодий масалаларни бугунги кунда оммага тушунарли бўлган услуб ва шаклда шарҳлаш ва изоҳлар бериш соҳа мутахассисларининг олдида турган муҳим вазифалардан ҳисобланади.

References

Абдурашид қори Бахромов (2003). Имоми Аъзам асарлари. Тошкент: Мовароуннаҳр.

Абу Бакр Аҳмад ибн Маҳдий Хатиб Бағдодий (2018). Тариху Бағдод (Ж. XIII) / Таҳқиқ: Башшор Аввод Маъруф. Байрут: Дор ал-ғарб ал-исломий.

Абу Мансур Мотуридий. Таъвилот ал-Қуръон. Хожа Салим Оға кутубхонаси. № 40.

Абу Наср Муҳаммад Аъзам ибн Гадои Муҳаммад Тожикий (2023). Жуҳд ал-муталлим. Байрут: Дор ал-кутуб ал-илмия.

Абу Саид Ходимий (1912). Мажма ал-ҳақоиқ. Қозон: Умид.

Абул Муайяд ал-Муваффақ ибн Аҳмад ибн Муҳаммад ал-Маккий (2016). Маноқибу Аби Ҳанифа. Байрут: Дор ал-кутуб ал-арабий.

Абул Музаффар Тоҳир ибн Муҳаммад Исфиройний (1983). Ат-Табсир фи ад-дин ва тамйиз ал-фирқа ан-ножийа ан ал-фирақ ал-холикийя / Таҳқиқ: Камол Юсуф Ҳут. Лубнон: Олам ал-кутуб.

Абулфатҳ Муҳаммад ибн Абдулкарим Шаҳристонӣ (2007). Ал-Милал ван-ниҳал (Ж. I) / Таҳқиқ: Муҳаммад Абдулқодир Фозий. Сайдо: Ал-Мактаба ал-асрийа.

Аҳмад ибн Мустафо Тошкўпирзода (1985). Мафтоҳ ас-саода ва мисбоҳ ас-сияда фи мавзуот ал-улум (Ж. II). Байрут: Дор ал-кутуб ал-илмия.

Ҳофиз Исо ибн Муҳаммад Саолибий (1995). Муснадул Имом Аби Ҳанифа. Қоҳира: Дор ал-ҳадис.

Ибн Фурак (№1827). Шарҳ ал-олим вал-муталлим. Мурод Мулла кутубхонаси.

Имом ал-Аъзам Аби Ҳанифа (2022). Мажмуи кутуб ва расоил ва васоя ал-Имом ал-Аъзам Аби Ҳанифа ан-Номон ибн Собит ат-Тамимий ал-Куфий разийаллоҳу анҳу / Таҳқиқ: Доктор Муҳаммад ибн Исмоил Абу Аввод. – Аммон: Мактоба ал-ғоним лин-нашир ват-тавазʼ.

Имомул харомайн Жувайний. Ал-Кофия фил жадал (Ж. I) // Таҳқиқ: Фавқия Ҳасан. Қоҳира: Матбаа Исо ал-Бобий ал-ҳалабий.

Исломий ибн Муҳаммад Амин ибн Мирсалим Бобоний Бағдодий (1951). Ҳадийя ал-орифин (Ж. II). Истанбул: Ал-Баҳия.

J. Schacht (1964). «An Early Murciʾite Treatise: The Kitāb al-ʿĀlim wal-Mutaʿallim», Oriens, XVII.

Муҳаммад ибн Муҳаммад ал-Кардарий (2016). Маноқиб ал-Имом Абу Ҳанифа (Ж. I). Бейрут: Дор ал-кутуб ал-арабий.

Нажмиддин Умар ибн Муҳаммад ибн Аҳмад Насафий (1999). Ал-Қанд фи зикри уламои Самарқанд. Теҳрон: Ойини мерос.

Шамсиддин Муҳаммад ибн Аҳмад Заҳабий. Мизон ал-эътидол фи нақид ар-рижол (Ж. I). Байрут: Дор ал-кутуб ал-илмия.

Шайх Аҳмад Мулла Жийван Ҳиндий (2008). Шарҳ Нур ал-анвор (Ж. I). Карачи: Мактаба ал-бушро.

Шайхул мутакаллимин Абу Бакр Муҳаммад ибн Ҳасан ибн Фурак (2009). Шарҳу ибн Фурак ала олим вал-муталлим. Қоҳира: Дор ас-сақофия ад-дийния.

Улрих Рудолф (2001). Ал-Мотуридий ва Самарқанд суннийлик илоҳиёти. Тошкент: Имом ал-Бухорий халқаро жамғармаси.

W. Madelung. (1970). «Early Sunnī Doctrine Concerning Faith as Reflected in the Kitāb al-Īmān of Abū ʻUbayd al-Qāsim b. Sallām (d. 224/839)», St.I, XXXII.