NESTORIANLIKNING MARKAZIY OSIYOGA KIRIB KELISHI TARIXIGA OID
DOI:
https://doi.org/10.65944/MOTURIDIY/2026-1/2Keywords:
Nestorianlik, Sharq cherkovi, Antioxiya maktabi, Nisibis, tarso, Urgut, Suyob, kerayitlarAbstract
Ushbu maqolada Markaziy Osiyoda xristianlikning, xususan, nestorianlik e’tiqodining tarqalish tarixi va rivojlanish bosqichlari tahlil qilingan. Shuningdek, nestorianlikning Vizantiyadagi teologik ziddiyatlar sababli Sosoniylar hududiga ko‘chishi, qator cherkov kengashlari orqali mustaqillikka erishuvi hamda Markaziy Osiyodagi turkiy-mo‘g‘ul qabilalari (kerayitlar, naymanlar, ongutlar) orasida yoyilishi o‘rganilgan. Sharq cherkovining missionerlik strategiyasidagi o‘ziga xos jihatlari, jumladan, Nisibis maktabining o‘rni va tibbiyotning diniy da’vat bilan uyg‘unlashuvi masalalari muhokama qilingan. Xristian tabiblarining yunon tibbiyoti asosida mahalliy shamanistik an’analardan ko‘ra samaraliroq muolajalar o‘tkazishi Iso Masihni «buyuk tabib» sifatida tanitishga xizmat qilgani asoslangan. Bundan tashqari, V–VIII asrlardagi «So‘g‘d davri»da Ipak yo‘li orqali savdo tarmog‘ini yaratgan so‘g‘diylar orasida e’tiqodning yoyilishi, ularning suriyoniy yozuvidan foydalanishi (xristian so‘g‘d yozuvi) Turfon vohasidan topilgan qo‘lyozmalar asosida tahlil etilgan. Maqolada nestorianlikning ko‘chmanchi turk-mo‘g‘ul qabilalari (kerayitlar, naymanlar, o‘ng‘utlar) orasida yoyilishi, xususan, XI asrda 200 ming kerayitning ommaviy xristianlashuvi jarayonida cherkovning pragmatik yondashuvlari (go‘sht o‘rniga sut bilan ro‘za tutishga ruxsat berilishi) hamda Mo‘g‘ul imperiyasida Sorxaktani-begim va Do‘quz- xotun kabi nufuzli malikalarning xristianlarni himoya qilgani kabi tarixiy faktlar keltirilgan.
References
Ahmet Altungök. (2014). Erken Ortaçağlarda İran ve Bizans İlişkilerinde Nestûrî Hıristiyanlarının Rolü. Akademik İncelemeler Dergisi, 9(2), 45-67.
Arthur Vööbus. (1962). The Statutes of the School of Nisibis. Estonian Theological Society in Exile.
Aubrey R.Vine. (1937). The Nestorian Churches: A Concise History of Nestorian Christianity in Asia from the Persian Schism to the Modern Assyrians. Independent Press.
Barakatullo Ashurov. (2015). Sogdian Christian Texts: Socio-Cultural Observations. Archiv Orientální, 83(1), 53-70.
Boris Anatolyevich Litvinskiy et al. (1996). History of Civilizations of Central Asia (Volume III). UNESCO.
Christoph Baumer. (2016). The Church of the East: An Illustrated History of Assyrian Christianity. I.B. Tauris.
Dickens, Mark. (2009). Multilingual Christian Manuscripts from Turfan. Journal of the Canadian Society for Syriac Studies, 9, 22-42.
Dilfuza M.Mirzaeva. (2021). Ancient Religions In Central Asia. Distribution Of Christianity In Tashkent Oasis. International Journal of Academic Information Systems Research (IJAISR), 5(4).
Elias of Merv. (n.d.). Grokipedia. https://grokipedia.com/page/elias_of_merv https://www.stir.ac.uk/research/hub/file/1394484.
Kadir Albayrak. (2007). Nestûrîlik. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 33, s. 15-17). TDV Yayınları.
Mari ibn Sulaymon. (1927). Chronicle of the Nestorians (Margoliouth, David Samuel, Trans.). Oxford.
Mark Dickens. (2001). Nestorian Christianity in Central Asia. Universität Bremen.
Mark Dickens & Valerii Kolchenko. (2023). Medieval Christian Gravestones from Krasnaya Rechka. Bulletin of the IICAS, 35.
Robert Merrihew Adams. (2021). Nestorius and Nestorianism. The Monist, 104(3).
Sebastian Brock. (1996). The «Nestorian» Church: A Lamentable Misnomer. Bulletin of the John Rylands Library, 78(3), 23-35.
Sorghaghtani Beki. (n.d.). In Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Sorghaghtani_Beki
Stirling University. (n.d.). Research Hub File. Suleimantepa. (n.d.). Uzbek Travel. https://uzbek-travel.com/about-uzbekistan/monuments/suleimantepa/
Vazkard - Samarqand viloyatidagi sirlidir manzillar: IX-XIII asrlarga oid nestorian ibodatxonasi. (2020, 30-iyun). Visit Samarkand Facebook sahifasi. https://www.facebook.com/visitsamarkand/posts/2658554221029710/
Wilhelm Baum & Dietmar W.Winkler. (2003). The Church of the East: A Concise History. RoutledgeCurzon. Women in Scripture and Mission: Lady Doquz. (n.d.). CBE International. https://www.cbeinternational.org/resource/women-in-scripture-and-missi-on-lady-doquz/
Өскөнбай Зууридинов. (2021). Несторианизм жана анын Орто Азияга келүүсү. Ош мамлекеттик университети теология факультетинин илимий журналы, (30).
Downloads
Submitted
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Odiljon Ernazarov, Abdurahmon Tursunaliyev (Author)

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.