Саййид Бурҳониддин Термизийнинг салжуқий адабиётида тутган ўрни

Abstract

Ушбу мақолада буюк мутасаввиф, тасаввуф таълимотининг намоёндаси, Мовароуннаҳр тасаввуф мактабининг йирик вакили Саййид Бурҳониддин Муҳаққиқ Термизийнинг ҳаёти, илмий-маънавий фаолияти ва ирфоний мероси атрофлича таҳлил қилинади. Унинг суфийликдаги ўрни, мазмунан бой ва руҳий тарбияга асосланган мероси нафақат Марказий Осиёда, балки ислом оламининг турли минтақалари, жумладан, Онадўлига ҳам кенг таъсир кўрсатгани ёритилади. Мақолада алоҳида равишда Саййид Бурҳониддин Термизийнинг Онадўлининг буюк арбоблари – Мавлоно Жалолиддин Румий ва Султон Валад шахсияти ва ижодига кўрсатган бевосита ва билвосита таъсири илмий асосда тадқиқ этилади. Хусусан, Мавлоно Жалолиддин Румийнинг «Маснавийи маънавий», «Фийҳи мо фийҳи» каби асарлари ҳамда Султон Валаднинг «Валаднома», «Рубобнома», «Маориф» каби ирфоний асарларида Саййид Бурҳониддин Термизийнинг руҳий тарбияси, иршод услуби ва таълимотнинг таъсири аниқ намоён бўлиши кўрсатиб берилади. Ушбу асарларда устоз-шогирд муносабатлари, суфиёна тарбиянинг методологик асослари, қалбни поклаш, комиллик сари интилиш каби мавзулардаги умумийлик ва уйғунликлар таҳлил этилади.
Мақоланинг яна бир муҳим жиҳати – Саййид Бурҳониддин Термизий ва Султон Валад қаламига мансуб «Маориф» асарларини қиёсий матншунослик ва ирфоний таҳлил асосида ўрганишга бағишланган. Ушбу икки асардаги мавзулар доираси, адабий-услубий хусусиятлар, луғавий ва иборавий қурилиш, ирфоний символлар ва маънавий тарбия билан боғлиқ ғоялар ўзаро солиштирилади. Шундай қилиб, икки мутафаккирнинг асарлари ўртасидаги методологик умумийликлар ва фарқли жиҳатлар очиб берилади.