SALJUQIYLAR DAVRIDA DIN VA DAVLAT MUNOSABATLARI

Mukhlisa Mirzaeva

doi:10.65944/MOTURIDIY/2026-1/2

Authors

Mukhlisa Mirzaeva Researcher International Islamic Studies Academy of Uzbekistan

DOI:

https://doi.org/10.65944/MOTURIDIY/2026-1/2

Keywords:

Saljuqiylar, Nizomulmulk, Islom davlatchiligi, «Nizomiya» madrasalari, ulamolar

Abstract

Ushbu maqolada XI–XII asrlarda Yaqin va O‘rta Sharqning siyosiy hamda diniy hayotida muhim o‘rin tutgan Saljuqiylar davlati misolida din va davlat munosabatlarining o‘ziga xos jihatlari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda Saljuqiylar hukmronligi davrida davlat boshqaruvi tizimining shakllanishi, islomiy qadriyatlarning siyosiy hayotga integratsiyalashuvi hamda diniy institutlarning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni yoritilgan. Ayniqsa, buyuk davlat arbobi va mutafakkir Nizomulmulkning siyosiy-ma’muriy faoliyati, uning davlat boshqaruvi tamoyillari hamda «Siyosatnoma» asarida ilgari surilgan g‘oyalarning amaliy ahamiyati tahlil etilgan. Shuningdek, «Nizomiya» madrasalarining tashkil etilishi, ularning ilm-fan rivoji, sunniy aqidaning mustahkamlanishi va malakali davlat kadrlarini tayyorlashdagi o‘rni ko‘rsatib berilgan. Maqolada ulamolar, faqihlar va siyosiy elita o‘rtasidagi hamkorlik mexanizmlari hamda bu munosabatlarning davlat barqarorligini ta’minlashdagi ahamiyati tarixiy manbalar asosida yoritiladi. Tadqiqot davomida klassik musulmon tarixchilari asarlari, siyosiy-huquqiy risolalar va zamonaviy ilmiy adabiyotlar qiyosiy-tahliliy usulda o‘rganilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, Saljuqiylar davrida din va siyosatning o‘zaro uyg‘unligi nafaqat markazlashgan davlat boshqaruvini mustahkamlagan, balki islom siyosiy-huquqiy tafakkurining rivojlanishiga ham sezilarli ta’ sir ko‘rsatgan. Shu bois Saljuqiylar tajribasi musulmon dunyosida din va davlat munosabatlarining tarixiy modeli sifatida muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi.

References

Al-Ghazali. (1983). Nasihat al-muluk. Nashr-e Ney.

Al-Ghazali. (2000). Tahafut al-falasifa (The incoherence of the philosophers) (M. E. Marmura, Trans.). Brigham Young University Press.

Bayram, M. (2005). Türkiye Selçukluları üzerine araştırmalar. Konya.

Berkey, J. P. (1992). The transmission of knowledge in medieval Cairo. Princeton University Press.

Bosworth, C. E. (1977). The later Ghaznavids and the Seljuqs. Edinburgh University Press.

Bosworth, C. E. (1999). The political and dynastic history of the Saljuqids. Cambridge University Press.

Daftary, F. (1994). The assassin legends: Myths of the Isma'ilis. I.B. Tauris.

Doğan, A. (1990). Türkler'in tarihi (Vol. 4). Tekin Yayınları.

Gibb, H. A. R. (1951). The structure of the Saljuq Empire. Oxford University Press.

Griffel, F. (2009). Al-Ghazali's philosophical theology. Oxford University Press.

Gutas, D. (1998). Greek thought, Arabic culture. Routledge.

Hodgson, M. G. S. (1974). The venture of Islam. University of Chicago Press.

Hismatulin, A. A. (2016). Sochineniya Imama

al-Gazali. Peterburgskoye Vostokovedeniye; Sadra.

Ibn al-Athir. (2008). Al-Kāmil fi't-tārīkh tercümesi (İslâm tarihi) (A. Ağırakça & A.

Özaydın, Trans., Vols. 8–10). Hikmet Yayınları.

Koca, F. (2001). Selçuklular'ın İslâm hukuk mezheplerine bakışları. In I. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Kongresi Bildirileri (Vol. 2, pp. 45–60). SÜSAM Yayınları.

Köymen, M. A. (n.d.). Büyük Selçuklu tarihi (Vol. 3).

Lapidus, I. M. (1988). A history of Islamic societies. Cambridge University Press.

Madelung, W. (1988). Religious trends in early Islamic Iran. State University of New York Press.

Makdisi, G. (1981). The rise of colleges: Institutions of learning in Islam and the West. Edinburgh University Press.

Mikâil Bayram. (2005). Türkiye Selçukluları üzerine araştırmalar. Kömen Yayınları.

Nasr, S. H. (2006). Islamic philosophy from its origin to the present. State University of New York Press

Nizomulmulk. (2017). Siyosatnoma. Yangi Asr Avlodi.

Özaydın, A. (2002). Kündüri. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Vol. 26, pp. 554–555). İSAM Yayınları.

Renan, E. (1852). Averroès et l’averroïsme. Michel Lévy Frères.

Seyfullah, K. (2007). Büyük Selçuklular ve mezhep kavgaları. İz Yayıncılık.

Subki, T. al-D. (n.d.). Tabakatü'ş-Şafi'iyyetü'l-kübrâ (Vol. 3).

Taeschner, F. (1960). Nizamiya madrasas and Saljuqid culture. Berlin.

Watt, W. M. (1985). Islamic philosophy and theology. Edinburgh University Press.

Wilferd, M. (2006). İmam Mâtürîdî: Mâtürîdîyyanın yayılışı ve Türkler. In S. Kutlu (Ed.), İmam Mâtürîdî ve Mâtürîdîlik (M. Tan, Trans., pp. 322–340). Kitabiyat Yayınları.

Yaltkaya, M. Ş. (2002). Selçûkîler devrinde mezâhib. Marife, 2, 265–266.

Yuvalı, A. (2007). Türk devlet geleneğinde din-devlet ilişkileri. In Uluslararası Türk Dünyasının İslâmiyet'e Katkıları Sempozyumu Bildirileri (pp. 71–80). Süleyman Demirel Üniversitesi Yayınları.